PlusAchtergrond

Sombermans Michel Houellebecq strooit in ‘Anéantir’ met sprankeltjes hoop

Politiek orakel of sombere seismograaf van het Franse verval? Michel Houellebecq toont zowaar ook flitsen van mildheid in zijn achtste roman Anéantir, die zaterdag in een oplage van 300.000 exemplaren in Frankrijk verscheen.

Dirk Leyman
null Beeld Getty Images/iStockphoto
Beeld Getty Images/iStockphoto

“Ik breng slecht nieuws en boodschappers van slecht nieuws wordt zelden iets vergeven,” zo liet Michel Houellebecq zich in 1998 in Le Monde ontvallen, bij de publicatie van Elementaire deeltjes. Weinig auteurs wisten vervolgens van pessimisme zo’n lucratieve franchise te maken, met vier miljoen verkochte Franse exemplaren en vertalingen in 42 landen.

Maar zegt Houellebecq 24 jaar later de nihilistische provocatie dan toch vaarwel? Daar lijkt het voorzichtig op in zijn nieuwe roman Anéantir, die volgens de Franse krant Libération ‘schommelt tussen tragiek en ironie, zonder de hoop te verliezen’. Le Figaro was verbluft door de lichtpunten tussen alle mistroostige bespiegelingen. En dagblad Le Soir spreekt van ‘minieme maar ware sprankeltjes hoop’.

De grote aandacht voor Anéantir bewijst opnieuw hoezeer Houellebecq de thermometer blijft van onze condition humaine – ‘gevangen tussen ontspoord consumentisme en existentiële melancholie’, zoals Le Figaro het omschrijft.

Ongekamde haren

Goedkope jeans en parka, een glazige, starre oogopslag, de sigaret karakteristiek tussen middel- en ringvinger, ongekamde haren. Houellebecq (65) is de antister die zijn boodschappen het liefst zelf doet in een Monoprix-supermarkt van het 13de arrondissement, het Parijse quartier Chinois, waar hij zich in een torenflat verschanst.

Ambiguïteit en ongrijpbaarheid zijn Houellebecqs grootste troefkaarten en hij weet hoe hij kan inspelen op het Franse politieke debat: net als in Soumission (Onderworpen), waarin hij een moslimpresident aan de macht liet komen, spelen de Franse presidentsverkiezingen van 2027 een aanzienlijke rol in Anéantir, te vertalen als ‘Vernietigen’.

Na het visionaire Soumission, dat op 7 januari 2015 verscheen, precies op de dag van de aanslag op Charlie Hebdo, en Sérotonine (Serotonine) in 2019, opteert de controversiële schrijver met Anéantir voor een krachtige éénwoordtitel. Zijn uitgever Flammarion onthulde die pas op 17 december, waarna de Franse pers onder strikte geheimhouding een exemplaar kreeg. Toch circuleerde er al snel een Canadese piratenuitgave, die in een mum van tijd achtduizend keer werd gedownload.

Sprookjes van Andersen

Houellebecq himself dook op 2 december 2021 verrassend op aan de Parijse Sorbonne, waar hij zich liet ondervragen door zijn lievelingsacademica Agathe Novak-Lechevalier. Journalisten daarentegen minacht hij, want die ‘hebben tegenwoordig geen niveau meer’.

Toch kiest hij zijn momenten. Op de dag dat de pers zijn eerste kritieken mocht spuien over Anéantir prijkte er een interview in Le Monde. Behoorlijk verrassend, omdat de krant uit zijn gratie was sinds topjournaliste Ariane Chemin in zijn privéleven ging spitten. En hij poneerde zowaar ‘dat men met goede gevoelens goede literatuur maakt’: ‘Je hoeft het kwaad niet bot te vieren om een goede schrijver te zijn! In mijn boeken, net als in de sprookjes van Andersen, begrijp je meteen wie de slechteriken en wie de goeden zijn. En als er heel weinig slechteriken zijn in Anéantir, dan ben ik daar zeer blij om.’

Gedesillusioneerde eenlingen

Anéantir is met zijn 736 pagina’s zonder meer Houellebecqs lijvigste en meest gedetailleerde boek. ‘Een politieke thriller die geleidelijk overgaat in een metafysische meditatie,’ aldus Le Monde. Centraal staat de 47-jarige Paul Raison, hoge ambtenaar bij het ministerie van Economie en Financiën, vast in een ongelukkig huwelijk, dolend door een emotioneel niemandsland.

Opnieuw situeert Houellebecq zijn boek in een nabije toekomst, in de periode van de presidentiële campagne van 2027. Na twee vijfjarige ambtstermijnen van Emmanuel Macron stuiten we op een Frankrijk ‘in verval’ aldus de schrijver – wat Libération ertoe brengt van een déjà vu te spreken.

Haat of verwondering

In 2027 ligt links op apegapen, is het Rassemblement National van Marine Le Pen over zijn hoogtepunt heen en lokt de extreemrechtse polemist Éric Zemmour — in de echte wereld kandidaat bij de presidentsverkiezingen van 2022 — haat of bewondering uit. In het hart van de presidentscampagne bevindt zich Bruno Juge, ‘waarschijnlijk de grootste minister van Economische Zaken sinds Colbert,’ met Paul Raison als zijn speciale adviseur.

Juge is overduidelijk geïnspireerd op Bruno Le Maire, de huidige minister van Economie en een nauwe vriend van Houellebecq. Toch is het een voormalig presentator van realityshows die zich als presidentskandidaat profileert, met Juge als running mate.

Anéantir opent met een aantal complexe cyberaanslagen, waartegen Paul Raison zich met behulp van de Staatsveiligheid moet weren. Merkwaardig is dat het woord Covid-19 of pandemie geen enkele keer valt, al snijdt Houellebecq stelselmatig kwesties aan als gezondheid, geneeskunde en euthanasie.

Etherische oliën

Houellebecq blijft zijn franjeloos schrijven trouw, regelmatig uitmondend in passages vol grimmige, zwarte humor. Maar thematisch schiet hij alle kanten uit, van exposés over groene groenten, hindoeïsme, religie, satanisme, islam, zelfmoord en fellatio tot etherische oliën, tandverzorging, numerologie en de vergrijzing van Europa.

Le Soir merkt op dat Houellebecq na zijn Prix Goncourt in 2010 nu vooral gebrand is op de Nobelprijs. Maar of de Franse schrijver het heerschap is dat ‘in de literatuur het voortreffelijkste werk in idealistische richting heeft voortgebracht,’ zoals Alfred Nobel het in zijn testament vastlegde, valt sterk te betwijfelen. Daarvoor is hij nog steeds een moeilijk te overtreffen Sombermans.

Anéantir, Michel Houellebecq, uitgeverij Flammarion, 734 blz, €29,99

Meer over