PlusAchtergrond

Schrijver Nina Polak zoekt naar verbanden tussen theater en therapie: ‘Er is zo’n behoefte om te weten hoe we het leven moeten leiden. Vooral vanuit twintigers en dertigers’

Kan theater therapeutisch werken? In Een vrouw blijft thuis van Nina Polak is therapie in ieder geval een rode draad.

Lorianne van Gelder
Nina Polak: ‘Theater kan een soort reiniging van het publiek teweeg brengen. Door emoties hoog op te laten lopen, kun je verschoond raken.’ Op de foto Ariane Schluter en Sophie van Winden in Een vrouw blijft thuis.  Beeld Bart Grietens
Nina Polak: ‘Theater kan een soort reiniging van het publiek teweeg brengen. Door emoties hoog op te laten lopen, kun je verschoond raken.’ Op de foto Ariane Schluter en Sophie van Winden in Een vrouw blijft thuis.Beeld Bart Grietens

Dramatherapie is een al lang erkende vorm van therapie, met een opleiding, vakvereniging, en soms een vergoeding van zorgverzekeringen.

Maar dat gaat over drama en toneelspelen als therapie. Niet over kijken naar theater.

Toch wordt ook theater al veel langer, in elk geval sinds Sigmund Freud, gezien als een beproefde methode om diepe zielenroerselen naar boven te halen, knopen te ontwarren of via de klassieke ‘catharsis’, de loutering, tot een nieuw inzicht te komen. Maar werkt het ook?

Nina Polak, romanschrijver en, sinds vorig jaar ook, toneelschrijver van het stuk Een vrouw blijft thuis, is gefascineerd door therapie. Maar theater als therapie? Daar gelooft ze niet helemaal in. Ze schreef voor De Correspondent lange tijd over psychiatrie en geestelijke gezondheid. “Er zit wel wat in het aloude idee dat theater een soort reiniging van het publiek teweeg kan brengen, door emoties hoog op te laten lopen kun je verschoond raken. Ik kan me daar iets bij voorstellen. Maar voor wie is het dan therapie? Voor de acteurs? Dat zou niet moeten. De therapie is meer voor het publiek.”

Praten, jennen

Een vrouw blijft thuis gaat over Daantje, een vrouw van 30, die een wereldreis plotseling afzegt en naar haar stiefmoeder gaat, een psychotherapeut. Haar vader is niet lang geleden overleden.

Ze praten, jennen, Daantje wordt boos op Stien, maar zoekt ook geborgenheid. En ze hebben het over kunst en therapie.

DAANTJE
‘[..]Therapie, therapie is er om te kalmeren, om te reinigen. Om van de mensen brave burgers te maken. Catharsis, weet je wel, die vulkaan in je binnenste tot uitbarsting brengen... Net zolang prikken tot je iets aanroert wat dan ontploft. Zodat je... Zodat je weer kunt functioneren. Het draait om functioneren. Zoals een radiator, die je moet ontluchten om...’

STIEN
‘Heb je het nou over kunst of therapie?’

DAANTJE
‘Therapeutische kunst is smakeloze kunst. En weet je waarom? Het is neoliberaal. Het is disciplinering. Zelfverbetering. Kunst moet... Het is het enige, in deze utilitaire poppenkast, dat gevrijwaard is van nut. Kunst moet zich verzetten. Het mag geen nut hebben.’

Polak wilde de vraag stellen wat het verband is tussen kunst en therapie, theater en therapie. “Er zijn genoeg makers die hun werk zelf zien als therapie. Voor mij is dat helaas zelden zo.”

“Er is zo’n behoefte om te weten hoe we het leven moeten leiden. Vooral vanuit twintigers en dertigers nu. Maar dat kun je ook in de filosofie vinden. Tussen therapie en filosofie zit overlap. Therapie zien we tegenwoordig graag als iets wat je beter maakt en dat je daarna beter bent. Terwijl psychoanalyse nooit af is. Ook het vormen van een wereldbeeld is iets wat nooit af is. Kunst maken is wereldbeeldvormend.”

“Ik ben overigens zelf jarenlang in therapie geweest. Dat was waardevol, maar ik sluit niet uit dat ouder worden ook geholpen had.”

Kritiek

Dit stuk, dat vorig jaar in premiere ging als Lunchvoorstelling in Theater Bellevue, werd haar ooit verzocht door actrices Ariane Schluter en Sophie van Winden. En Polak, die eerder nog nooit voor toneel had geschreven, had die wens toch op haar lijstje staan.

“Ik was altijd al geïnteresseerd in de intersectie tussen therapie en cultuur, hoe het doorklinkt in hoe we onszelf en onze relaties begrijpen. De psychotherapie is van grote invloed in hoe we onszelf uitleggen en hoe mensen met elkaar praten, hoe ze elkaar analyseren, en de verhalen die we over onszelf vertellen. Dat komt erg terug in de voorstelling. Als een gegeven, maar ook als kritiek erop.”

Voor de herneming, vanaf woensdag in Bellevue, maakte Polak met Tom Helmer van Bellevue een randprogramma van schrijvers en therapeuten, met wie ze wil praten over therapie, over theater als therapie en de neiging om alles in het leven te psychologiseren. Schrijver Niña Weijers is te gast, die al vaker essays over het onderwerp schreef, maar ook psychotherapeut en systeemtherapeut Justine van Lawick en Arthur Eaton (psycholoog en schrijver).

Spreekkamer

Polak: “Ik ben benieuwd hoe ze op de voorstelling reageren. Ik wil van hen vooral weten wat ze ervan vonden. En ik wil ze vragen naar wat zij denken dat nu de essentie is van een geslaagde therapie. Wanneer werkt iets therapeutisch? Moet je daarvoor per se de spreekkamer van een professional in?”

Of wellicht, maar daar laat ze zich niet over uit, is een voorstelling voor sommigen genoeg.

Een vrouw blijft thuis, 8 tot en met 11 juni in Theater Bellevue, op 10 en 11 juni zijn er nagesprekken.

Praten over ouderen en ouder worden

Minou Bosua probeert met Pow Wow niet per se therapie te bedrijven, maar ze wil wel iets openbreken: namelijk hoe we met onze ouderen omgaan. In een traditionele stamvergadering slash voorstelling geïnspireerd op oude culturen brengt Bosua, voormalig lid van cabaretduo De Bloeiende Maagden, mensen bij elkaar om ter praten over hun relatie tot ouderen, ouder worden, hun ouders. Pow Wow past in een drieluik over hoe we omgaan met de generatie boven ons, van de aftakelende senioren, die we liefdevol en soms als een grote opgave verzorgen.

Speciaal voor deze voorstelling richtte Bosua’s gezelschap Minoux de Bende van Alzheimer op. Een wilde horde dansende zeventigplussers die protest aantekenen tegen ons huidige zorgsysteem.
Lunchvoorstelling van 15-26 juni in Theater Bellevue

Meer over