PlusAchtergrond

Paula Rego presenteert ongemakkelijke scènes, onheilszwanger van de symboliek

Angel, 1998, zelfportret als wraakgodin uit de serie rond pater Amaro. Beeld Kunstmuseum Den Haag
Angel, 1998, zelfportret als wraakgodin uit de serie rond pater Amaro.Beeld Kunstmuseum Den Haag

De Brits-Portugese kunstenares Paula Rego (1935) is een verhalenverteller pur sang. Ze laat zich graag inspireren door onder andere toneelstukken en literaire verhalen. Ze wenst zich niet neer te leggen bij een plot: waar nodig kan de kunstenaar gerechtigdheid brengen.

Dieuwertje Mertens

Van jongs af aan was Rego al gefascineerd door mythen, romans, toneelstukken en sprookjes. Ook groeide ze op met de Bijbel in het katholieke Portugal. Haar vader las Rego altijd voor uit de door Gustave Doré geïllustreerde Goddelijke Komedie (1472) van Dante Alighieri. Het verhaal en de dreigende beelden maakten een grote indruk op haar. Ze maakte er de pasteltekening Reading The Divine Comedy by Dante (2005) over. De dreiging en het spanningsveld tussen goed en kwaad zijn altijd aanwezig in haar werk, dat zodra het weer kan te zien is in het Kunstmuseum in Den Haag.

De pasteltekeningen en schilderijen, waarmee Rego doorbrak bij het grote publiek halverwege de jaren tachtig, zijn niet bepaald aangenaam om te zien. Na periodes van collages, abstract en meer illustratief werk, vond Rego haar definitieve stijl: grote realistische verhalende schilderijen, maar bovenal tekeningen in pastel. Ze tekent ongemakkelijke scènes (regelmatig series of drieluiken), in theatrale ensceneringen, onheilszwanger van de symboliek. Ze zijn bevolkt door naargeestige sprookjesfiguren, poppen, dieren, mannen, vrouwen en kinderen die de kijker confronteren met gevoelens van schaamte, verdriet, woede of een zeker ongemak. Daar gaat tevens de aantrekkingskracht van haar werk vanuit: de doeken zijn gelaagd en spelen met bestaande machtsverhoudingen.

Behagen is geen doel

De meisjes en vrouwen op haar doeken zijn er meestal niet op uit om te behagen, niet in voorkomen, gedrag of lichaamshouding. Op het zelfportret The artist in her studio (1993) is bijvoorbeeld te zien hoe Paula Rego wijdbeens (manspreading) op een stoel zit tussen haar rekwisieten, decorstukken en doeken. Ze denkt na en lurkt aan een pijp. Voor dit portret liet Rego zich inspireren door de Franse schrijfster George Sand (1804-1867) die zichzelf een mannennaam gaf en de traditionele genderrollen op de proef stelde. Sand schreef in De geschiedenis van mijn leven: ‘We zijn niet alleen lichaam, of alleen geest; we zijn lichaam en geest samen.’ Rego zegt in de documentaire Paula Rego: Secrets & Stories (2017) van haar zoon Nick Willing: “Schilderen is alsof je een man bent, het is het deel van je dat een man is. Zelfs de manier waarop je tegenover het werk zit of staat is mannelijk.” Maar de verhalende kracht is volgens Rego juist vrouwelijk.

In 1997 begon ze aan haar interpretatie en ‘herschrijving’ in beelden van de beroemde Portugese klassieker Het vergrijp van pater Amaro (1875) van Eça de Queirós, een van de lievelingsboeken van haar vader. Rego had grote moeite met het plot van de roman, waarin de liefdesgeschiedenis tussen de jonge vrome Amélia en de geile pater Amaro centraal staat. Amélia wordt misbruikt door pater Amaro en raakt zwanger. In het geheim bevalt ze van haar kind, waarna pater Amaro het afneemt en vermoordt. Amélia gaat vervolgens ten onder aan de lust, die pater Amaro bij haar had opgewekt.

Gerechtigheid

The company of women (1997) is een van de meest opvallende doeken uit de serie, geïnspireerd door een scene uit de vroege jeugd van Amaro, die zich liet knuffelen door de dienstmeisjes die hem graag als meisje verkleedden. Op Rego’s pasteltekening zien ze we de volwassen pater opgekruld tussen de twee dienstmeisje liggen. Hij is gekleed in een rok en heeft een rode blos van opwinding of schaamte op de wangen. Is Amaro degene die wordt misbruikt, of voelt hij zich geborgen? Het dienstmeisje rechts van hem verstelt een rok, het dienstmeisje links steunt op haar elleboog. Slaapt ze, of loert ze vanonder haar wimpers naar de toeschouwer met een slaperige triomf in haar blik? Het werk roept tegenstrijdige gevoelens op.

Bij diezelfde serie hoort het werk Angel (1998), een zelfportret van Rego die zich in naam van Amélia als wraakgodin aan de toeschouwer toont. Ze heeft in de ene hand een zwaard in de aanslag en in de andere een spons. In de documentaire zegt ze hierover: “Je kunt gerechtigheid brengen waar gerechtigheid nodig is, daar kan ik voor zorgen.” Met deze behandeling van de geschiedenis van pater Amaro en zijn schepper laat Rego zien dat we verhalen naar onze hand kunnen zetten en zo de geschiedenis kunnen herschrijven.

Op de werken over Amaro volgde vanaf 1998 de abortusserie, misschien wel het meest invloedrijke werk van Rego. Deze beelden tonen vrouwen die het heft in eigen hand hebben genomen. Rego onderging als jong meisje, zoals veel vrouwen van haar generatie, meerdere abortussen. Aangezien abortus bij wet verboden was, voltrokken de ingrepen zich in het illegale circuit, met de nodige complicaties en doden tot gevolg. Rego maakte pasteltekeningen van vrouwen die verkrampt, emotioneel en eenzaam in hun kamer liggen of hangen nadat ze een abortus hebben ondergaan. De serie heeft het gesprek over abortus losgemaakt in Portugal, en zou eraan hebben bijgedragen dat daar in 2007 abortus werd gelegaliseerd.

Kritischer lezen

In Paula Rego: Secrets & Stories vertelt Rego hoe het schilderen en tekenen haar helpt om belangrijke gebeurtenissen te verwerken en van betekenis te voorzien. Haar jungiaanse therapie, die ze sinds 1973 volgt, helpt haar daarbij. Hoewel thema’s uit haar eigen leven, zoals seksualiteit, ontrouw en de zorg voor haar zieke partner regelmatig de aanleiding voor een schilderij of pasteltekening zijn, ontstijgt ze altijd het particuliere verhaal en dwingt ze de toeschouwer om beter te kijken. En misschien ook om de verhalen waarop zij zich baseert kritischer te lezen, de bestaande machtsverhoudingen niet voor lief te nemen en vragen te stellen. Daarmee was ze de huidige tijdsgeest ver vooruit.

The Maids (1987), in Portugese setting naar het gelijknamige toneelstuk van Jean Genet. Beeld Kunstmuseum Den Haag
The Maids (1987), in Portugese setting naar het gelijknamige toneelstuk van Jean Genet.Beeld Kunstmuseum Den Haag

Dit blijkt ook uit het schilderij The maids (1987), naar het gelijknamige toneelstuk uit 1947 van de Franse schrijver Jean Genet dat losjes is gebaseerd op de waargebeurde moord door twee kamermeisjes op hun bazin en haar dochter. Op Rego’s schilderij zijn vier vrouwen in een kamer met veel draperieën te zien, een typisch Portugese inrichting. Op de voorgrond verzorgt een zwart kamermeisje het haar van haar bazin. Of legt ze haar hand dreigend op haar achterhoofd? Op de achtergrond zien we de dochter des huizes die door het andere witte dienstmeisje ruw in een stoel lijkt te worden geduwd. De schaduwen van de takken van bomen op de muur lijken op wurgende handen. Biedt Rego een vooruitblik op wat komen gaat? En zijn de dienstmeisjes slecht, of zijn ze boos om hun onderdrukte positie? En: wat doet dat zwijntje links op de voorgrond? Laura Stamps, een van de curatoren van de tentoonstelling, weet het ook niet zeker: Rego’s zoon Nick Willing vertelde haar dat zijn vader soms plekken op het doek aanwees en zei: ‘daar moet nog wat’ en Rego houdt toevallig heel veel van zwijntjes.

De tentoonstelling Paula Rego in Kunstmuseum Den Haag gaat open zodra dat weer mogelijk is en is dan tot en met 20 maart te bezoeken.

Lezen

Zolang de expositie nog niet toegankelijk is, valt er naar aanleiding van het werk van Paula Rego veel te lezen, waaronder:

De geschiedenis van mijn leven, George Sand
De Goddelijke Komedie, Dante Alighieri
Het vergrijp van pater Amaro, Eça de Queirós
De meiden, Jean Genet
Paula Rego, Elena Crippa (red)

Meer over