Columns & Opinie

Opinie: ‘Denk bij de formatie eerst eens aan kundige mensen’

Voor belangrijke bestuursfuncties wordt vaak lang gezocht naar de juiste kandidaat. Waarom dan niet voor het kabinet, vraagt organisatiepsycholoog Klaas Slim zich af.

Klaas Slim
Mark Rutte en Sigrid Kaag geven uitleg over de moeizaam verlopende onderhandelingen voor een nieuw kabinet. Beeld ANP
Mark Rutte en Sigrid Kaag geven uitleg over de moeizaam verlopende onderhandelingen voor een nieuw kabinet.Beeld ANP

Stel dat terroristen op een kwade dag paleis Huis ten Bosch binnenvallen. Aan wie wordt dan de opdracht gegeven de koninklijke familie te redden? Aan de beste antiterreurcommandant van Nederland of aan de dienstdoende wijkagent? Het antwoord laat zich raden. Toch is kiezen voor de beste mensen op de juiste plaats in de Nederlandse politiek allerminst vanzelfsprekend. De bestrijding van de grootste naoorlogse crisis is in handen gelegd van iemand die daar op geen enkele wijze voor is opgeleid. Hugo de Jonge is de dienstdoende wijkagent van de coronacrisis.

De Tweede Kamerverkiezingen zijn inmiddels bijna zes maanden geleden. Als er uiteindelijk een nieuw kabinet komt, zullen de regeringspartijen hooguit de laatste weken besteden aan de vraag welke partij welke kabinetsposten krijgt. En, vervolgens, wie daarvoor binnen de partijen beschikbaar zijn. Het ministerschap is een prestigieuze baan met grote verantwoordelijkheden. Niettemin geldt dat, zolang de Kamer maar niet wordt voorgelogen, een minister zelden of nooit wordt ontslagen vanwege slecht presteren. De juiste man of vrouw op de juiste ministerspost zal ook in deze kabinetsformatie weer van ondergeschikt belang zijn. Terwijl dit het belangrijkste onderwerp zou moeten zijn!

Ander traject

Bij belangrijke bestuurdersfuncties gaat het anders. Dolf van den Brink begon 25 jaar geleden als managementtrainee bij Heineken. Hij maakte carrière door op drie continenten (Afrika, Amerika en Azië) succesvol leiding te geven, voordat hij op zijn 46ste de hoogste post ging bekleden bij het bierconcern. Marcel Levi studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam, werd daar hoogleraar interne geneeskunde. En in 2010 werd hij bestuursvoorzitter van het AMC. Daarna gaf hij leiding aan zeven academische ziekenhuizen in Londen. Voorjaar 2021 werd hij voorzitter van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

Maar wie hebben bijvoorbeeld het ministerie van Landbouw geleid? Belangrijk voor de voedselvoorziening en de natuur. Beroepspolitici als demissionair vicepremier Carola Schouten (Christen Unie), Martijn van Dam (PvdA) en Sharon Dijksma (PvdA). En daar weer voor Henk Bleker (CDA). Voor hij staatssecretaris werd, was hij directeur van de regionale zender RTV Noord en na zijn zittingsperiode werd hij onder meer voorzitter van de belangenorganisatie Vee & Logistiek.

Cora van Nieuwenhuizen werkte zestien jaar in een dierenartsenpraktijk. Nu is ze demissionair minister van Infrastructuur en Waterstaat. Voormalig minister Stef Blok (VVD), die over het buitenland gaat, wekt niet de indruk er vaak te zijn geweest. Niet iedere minister kan de visie en het talent hebben van illustere voorgangers als Sicco Mansholt en Max van der Stoel, maar het moet regeringen die hun ministersposten en staatssecretariaten op deze achteloze wijze invullen niet verbazen dat Nederlanders steeds minder vertrouwen hebben in hun overheid.

Bang om te falen

Kernproblemen – van klimaatbeleid tot woningnood, van stikstofcrisis tot criminaliteit – blijven eigenlijk vooral liggen. Ministers zijn bang geworden om te falen. De inquisitiedemocratie, aangejaagd door de sociale media, heeft wellicht dit fiascocomplex versterkt. Maar stay out of the kitchen if you cannot stand the heat! Verkiezingen in Nederland gaan toch ook over de vraag wie vier jaar lang de baas mag zijn? In Nederland lijkt het gangbare bestuursprincipe echter geworden: de beste beslissing is geen beslissing. We zijn het al bijna vergeten, maar hoe kordaat heeft het derde kabinet-Rutte in de eerste maanden de coronacrisis aangepakt? En hoe voortvarend redt dit kabinet de Afghanen die voor ons hebben gewerkt?

Juiste mensen aanstellen

De Amerikaanse managementgoeroe Jim Collins ontdekte dat uitzonderlijk presterende ondernemingen niet eerst een visie vaststelden en daarna de juiste mensen zochten, maar het juist andersom deden. Eerst stelden ze de juiste mensen aan, ontsloegen de verkeerde en daarna bepaalden ze het eindstation.

De radicale verandering die Mark Rutte beloofde zou óók een andere voortzetting van de kabinetsformatie moeten zijn. Daarin bepaalt hij samen met zijn partner Sigrid Kaag welke zwaargewichten het beste de ministeries kunnen leiden. En de dienstdoende wijkagent kan gewoon weer doen waarvoor hij opgeleid is: de wijk beschermen en niet de hele staat.

Klaas Slim is transportondernemer, akkerbouwer en organisatiepsycholoog. Beeld
Klaas Slim is transportondernemer, akkerbouwer en organisatiepsycholoog.
Meer over