PlusReportage

Op het Nederlandse paviljoen van de Biënnale exposeren komend jaar Estlandse kunstenaars: ‘Is het volle maan of zo?’

Nederland heeft het paviljoen op de Biënnale van Venetië van 2022 eenmalig overgedragen aan Estland. Daar exposeren twee kunstenaars die via een omweg toch weer verwijzen naar Nederland.

Kees Keijer
De inzending van Estland in het Nederlands paviljoen in Venetië. Beeld
De inzending van Estland in het Nederlands paviljoen in Venetië.

Twee jaar geleden kreeg een ambtenaar van het Estlands ministerie voor Cultuur een telefoontje van Maria Arusoo, directeur van het Estonian Centre for Contemporary Art (CCA). Arusoo was op haar beurt weer gebeld door Eelco van der Lingen, directeur van het Mondriaan Fonds, met de vraag of Estland voor een keer in het Nederlands paviljoen op de Biënnale van Venetië zou willen exposeren. Nederland wilde het Rietveldpaviljoen eenmalig overdragen aan een jonge natie, die geen eigen paviljoen in Venetië heeft.

Estland doet sinds 1997 mee aan de Biënnale van Venetië, maar exposeert steeds op verschillende plekken. In het centrale deel, de Giardini, worden geen paviljoens meer bijgebouwd. Het aantal landen in het hart van de Biënnale is daardoor beperkt.

De ambtenaar van het Estlandse ministerie vond het een vreemd verhaal: “Weet je zeker dat je die Nederlander kent? Is het volle maan of zo?”

Maar het verzoek was wel degelijk serieus. Onlangs vloog een delegatie van het Mondriaan Fonds naar de Estlandse hoofdstad Tallinn met een maquette van het Rietveldpaviljoen, voor de officiële overdracht.

Koloniale geschiedenis

De Estlandse inzending gaat dit jaar via een omweg toch ook weer over Nederland. Curator Corina Apostol (1984) en kunstenaar Kristina Norman (1979) waren geïnteresseerd geraakt in de biografie van een Estlands echtpaar dat van 1899 tot 1920 in het toenmalige Nederlands-Indië woonde. Norman: “We keken naar verschillende koloniale geschiedenissen die Estland aan andere landen verbond. Zo stuitten we op het echtpaar Andres en Emilie Rosalie Saal.”

De presentatie in Venetië draait straks vooral om het werk van Emilie Saal (1871-1954), die aquarellen en schilderijen maakte van tropische planten. Haar man bekleedde een positie in het koloniale leger in Nederlands-Indië. Hij was het hoofd van de fotografie-afdeling van het topografisch bureau in Batavia. Door die functie kreeg Emilie Saal ook de beschikking over bijzondere planten. Ze legde een herbarium aan met een collectie van honderd zeldzame orchideeën. Norman: “Als witte vrouw kon ze het eiland rond reizen, wat niet was toegestaan ​​voor inheemse vrouwen. Lokale mensen vergezelden haar bij het zoeken naar bijzondere orchideeën. Later is Saal naar Los Angeles verhuisd, waar ze in 1926 een tentoonstelling had. Maar is ze vergeten geraakt. We hebben geen enkel origineel werk van haar kunnen vinden.”

De tentoonstelling vond plaats in het Los Angeles Museum of Science and Art en duurde maar liefst twee jaar. Het is echter onduidelijk wat met het geëxposeerde werk is gebeurd. Apostol: “Met ons onderzoek en dit project in het algemeen willen we haar terugbrengen naar een vergelijkbare plek, in het midden van een park, in het midden van de aandacht.“

De installatie op het Rietveldpaviljoen, Orchidelirium: An Appetite for Abundance, zal gaan over de relatie tussen origineel en reproductie. Want hoewel de originele kunstwerken van Emilie Saal niet beschikbaar zijn, zijn er in de loop der jaren wel reproducties van haar werk in omloop gekomen. Norman maakt drie nieuwe video’s, experimentele dansfilms die gaan over de verschillende identiteiten van Emilie Saal.

Vreemde bouwmaterialen

Daarnaast zal er werk te zien zijn van Bita Razavi (1983), de tweede kunstenaar die in het Rietveldpaviljoen zal exposeren. Razavi, geboren in Teheran, woont ’s winters in Helsinki en ’s zomers op het platteland van Estland. Daar maakte ze het Museum of Baltic Remont, een conceptuele installatie met bouwmaterialen uit haar eigen huis, waar ze tijdens een verbouwing vreemde bouwmaterialen tegenkwam.

Razavi doet nog geheimzinnig over haar plannen voor de Biënnale, maar het is duidelijk dat ze in de ruimte verschillende bezoekers een verschillende ervaring wil geven, door mensen van twee zijkanten het gebouw in te leiden. Al naar gelang de bezoekers linksom of rechtsom door het paviljoen lopen, krijgen ze een ander perspectief op de tentoonstelling. “Ik kan er nog niet zoveel vertellen, maar mijn kernidee is om verschillende ervaringen te creëren door dezelfde tentoonstelling te maken voor verschillende doelgroepen die de ruimte betreden. De normale ingang wordt de uitgang en mensen gaan via de zijkanten naar binnen.”

Artistiek team Estland, vlnr, Bita Razavi, Corina Apostol, Kristina Norman. Beeld Denes Kalev Farkas
Artistiek team Estland, vlnr, Bita Razavi, Corina Apostol, Kristina Norman.Beeld Denes Kalev Farkas

De Nederlandse inzending vindt komend jaar plaats in de Chiesetta Della Misericordia, een kerk in de Venetiaanse wijk Cannaregio. Melanie Bonajo zal hier onder meer een nieuwe video laten zien.

Voor de Biënnale van 2015 transformeerde de Zwitserse kunstenaar Christoph Büchel deze kerk tot een installatie met de titel: De moskee, eerste moskee in het historische centrum van Venetië. Na twee weken werd de installatie door de politie gesloten.

De Biënnale van Venetië is van 23 april tot en met 27 november 2022.

Meer over