PlusReportage

Op de set van Steve McQueens ‘De bezette stad’: ‘De film wordt zeker niet alleen loodzwaar’

Regisseur Steve McQueen kijkt door het raam op de set van 'De bezette stad' om te checken hoe het ervoor staat. Beeld Bob Bronshoff
Regisseur Steve McQueen kijkt door het raam op de set van 'De bezette stad' om te checken hoe het ervoor staat.Beeld Bob Bronshoff

In het centrum van Amsterdam vonden afgelopen donderdag de allerlaatste opnamen plaats voor De bezette stad, Steve McQueens verfilming van Atlas van een bezette stad - Amsterdam 1940-1945 (2019), geschreven door zijn Nederlandse partner Bianca Stigter.

Jan Pieter Ekker

In haar monumentale boekwerk zet Stigter de verhalen op een rij achter duizenden adressen die met de oorlog zijn verbonden. Van het Achterhuis tot kunstenaarssociëteit De Kring op het Leidseplein, van de Hollandsche Schouwburg tot het Wertheimpark, dat tijdens de bezetting werd omgedoopt tot Parktuin, omdat parken en straten vanaf 1942 niet meer naar Joden mochten worden vernoemd.

Op het adres Prinsengracht 796hs waren de praktijk en de woning van huisarts en seksuoloog Bernard Premsela, Rosalie Premsela-de Boers en hun drie kinderen. Toen Premsela, ‘de rode dokter van Amsterdam’, geen niet-Joodse patiënten meer mocht behandelen, had hij bijna geen werk meer. Het gezin had op de ‘Barneveldlijst’ van prominente Joden kunnen komen, maar Premsela weigerde uit principe met de bezetter samen te werken.

Het gezin dook onder, op verschillende plekken. Bernard, Rosalie en Elly Premsela zijn verraden en vermoord. Zonen Boet en Benno Premsela haalden op onderduikadressen de bevrijding. In 1942 werd op dit adres het kantoor van de Möbel-Aktion gevestigd, dat de verscheping van Joodse inboedels naar het Derde Rijk coördineerde. De nieuwe tegels in het pand hadden een hakenkruismotief.

2169 adressen

“Wij moeten even wachten tot we naar binnen kunnen. Het vorige adres ging heel snel, dus we liepen iets voor,” zegt line-producer Sophie Van Caenegem, terwijl ze haar bakfiets op slot zet. “Het huis wordt gerenoveerd, er zijn klussers aan het werk. De eigenaresse wilde er graag bij zijn.”

“Dat scheelt,” valt cameraman Lennert Hillege haar bij. “Ze weet al waar we voor komen. Op sommige adressen hebben we gewoon aangebeld en hadden mensen geen idee wat er gebeurd is in het huis waar ze wonen.” Met een lach: “Maar ons verhaal is steeds beter geworden; we zijn inmiddels getrainde verkopers.”

De bezette stad is een uniek project: 185 opnamedagen, gedurende 67 weken, verdeeld over 3 kalenderjaren, allemaal met dezelfde kleine crew. Er werd op 2169 adressen gefilmd, waarbij 2589 filmrollen werden gebruikt; in totaal 288 kilometer film, ofwel 170 uur film (regieassistent Koen van der Knaap hield statistieken bij tijdens de opnamen).

Sleutelmomenten

“Voor mij was het een totale reset,” aldus Hillege, die twee keer een Gouden Kalf won voor zijn camerawerk. “Normaal heb je een script en probeer je zoveel mogelijk controle te houden. Dat kan hier niet. We hebben alleen die korte verhaaltjes uit het verleden. Maar er hoeft niet per se een link te zijn met wat we filmen. In tegendeel zelfs; als het te letterlijk is, wordt het al snel flauw.”

Steve McQueen maakt een praatje met de eigenaresse. Hij is net terug uit zijn geboortestad Londen, waar hij een Bafta TV Award in ontvangst mocht nemen voor Uprising, zijn 3-delige documentaireserie over evenzoveel sleutelmomenten uit de recente zwarte Britse geschiedenis.

“We doen echt van alles,” vervolgt Hillege, terwijl zijn camera naar binnen wordt gedragen. “We hebben net zoveel beeld nodig dat de voice-over erin past. Meer kan ook, minder niet. De ene keer filmen we van binnen naar buiten, dan weer van buiten naar binnen.

Als muziek

Soms filmen we iets aan de overkant van de straat, soms gebeurt er opeens iets op de voorgrond. Dan komt er bijvoorbeeld een demonstratie voorbij. Of is er een bruiloft gaande. We hebben toeristenwinkels op het Rokin gefilmd, een vrouw die haar hond wast in een wasbak en de schoonmaker van het Concertgebouw. Soms filmen we een boom, of bloesem die neerdwarrelt.

Ik zie deze film als muziek; de ene keer is het een gitaarsolo, af en toe is het een hardrocknummer, dan weer een langzaam nummer. En het wordt zeker niet alleen loodzwaar; in de basis gaat het over de liefde voor de stad en de schoonheid van het alledaagse.”

Op het adres Prinsengracht 796hs zet Hillege zijn camera in het gerenoveerde souterrain, waar midden op de vloer een matras op zijn kant staat en de vloer is bezaaid met gereedschap. “That’s great. The window as a mirror,” zegt McQueen, die de opnamen op een monitor volgt met twee brillen op zijn hoofd.

De eigenaresse meldt dat ze haar auto gaat parkeren. De Slowaakse klussers, die op een bankje op de binnenplaats een sigaret roken, wordt gevraagd of ze een beetje weg willen kijken. Na een tijdje heeft McQueen genoeg gezien. “Cut it there, please.

Een strategie

De camera wordt in een andere hoek gezet, en na een paar minuten op weer een andere plek. “Where is the lady of the house? Is she around?”, vraagt McQueen. Als ze is opgetrommeld, vraagt hij haar of ze de kamer uit wil lopen, in de richting van de camera kan kijken en naar buiten wil lopen.

Na de eerste take ontstaat er enige verwarring welke kant ze op moet kijken. “Left or right? Make up your mind!,” zegt de eigenaresse, alsof er een filmacademiestudent voor haar staat in plaats van een Oscarwinnaar. McQueen kan er wel om lachen: “Left please, one more time.” En na de derde take: “You’re a real actress. Perfect timing. We got it!

Waar hij naar zoekt, weet hij niet precies, zegt McQueen, terwijl de camera wordt opgeruimd. “Je weet het pas als je het ziet. Je weet het wél direct als het niet goed is. Nee, het is geen kwestie van gewoon proberen, het is veel accurater, er zit een strategie achter, omdat je weet wat niet goed is ga je beredeneerd op zoek naar wat wel goed is. En dat weet je dan meestal ook meteen. Elke dag zijn er weer magische momenten.”

De eigenaresse komt een hand geven. “Did you ever act?,” vraagt McQueen haar. “I knew it,” zegt hij na haar bevestigende antwoord en lacht. “I knew it!

Meer over