PlusBoekrecensie

Oorlog, liefde en theater – maar de hoofdrol is voor Tom Lanoye’s stijl

Tom Lanoye’s De draaischijf is een oorlogstragedie en een huwelijksverhaal, rijk aan spanning en intriges. Daarnaast is het een schitterende liefdesverklaring aan het toneel, de letteren en aan Antwerpen.

Dries Muus
Antwerpenaren op een op de Duitsers buitgemaakte tank. Beeld Corbis via Getty Images
Antwerpenaren op een op de Duitsers buitgemaakte tank.Beeld Corbis via Getty Images

De hoofdpersoon gaat dood. Dat is geen spoiler: hij deelt het op de eerste pagina’s, waarin hij zijn begrafenis beschrijft. Tenminste, de begrafenis die hij had moeten hebben. In plaats van die ingebeelde luisterrijke dienst vol diep geroerde kunstbroeders, wordt zijn goedkope kist in een onversierd graf neergelaten, ‘een haastkarwei’ zonder publiek.

Zijn broer gaat ook dood, net als zijn grote liefde Lea. Ook dat onthult hoofdpersoon Alex Desmedt al in het eerste van de vijf bedrijven. Niet de vraag wát er gaat gebeuren staat centraal, maar hoe dat is gebeurd, en waarom. In De draaischijf wakkert Tom Lanoye (1958) die nieuwsgierigheid aan door meteen vanaf de opening de grote lijnen neer te zetten, maar de invulling (die in goede romans altijd belangrijker is) traag prijs te geven.

Complexe stadsliefde

Desmedt wisselt grote onthullingen af met kleine glimpen, steeds slim getimed. Hij heeft duidelijk gevoel voor narratief en drama, en voor enscenering. Geen wonder: hij was intendant-regisseur, schreef en acteerde. Net als zijn schepper, die naast gelauwerd romancier ook dichter en toneelauteur is, beheerst Desmedt meerdere kunstvormen.

Lanoye en hij delen daarnaast een complexe stadsliefde, die zich uit in een typisch Antwerpse houding (‘meerderwaardig en toch gekwetst’) en een groot talent voor een sterk Antwerpse combinatie van ‘poëzie en soms brute bon mots’.

Middenin de Tweede Wereldoorlog, onder Duits bewind, leidt Desmedt de Bourla Schouwburg en is hij directeur-generaal der Koninklijke Theaters van Antwerpen. Langzaam leren we hoe hij vanuit de ‘top van het Vlaamse toneel’ tot twee keer toe ‘een schandalig groot en tragisch slachtoffer’ werd.

Pure schrijfkunst

De draaischijf is een oorlogstragedie en een huwelijksverhaal, rijk aan spanning en intriges, maar het is ook een liefdesverklaring aan het theater en de letteren. Lanoye verbindt podiumkunst continu aan levenskunst, alledaagsheid aan oorlogsgewoel, en het oer-Vlaamse aan het wereldse. Een beschrijving van iets simpels, zoals een bestelling in een restaurant, vloeit soepel over in een kustbeschrijving die min of meer opgaat voor heel West-Europa, en meteen weer overvloeit in een beeldende anekdote.

‘Rik en ik hadden gekozen voor een menu met niets dan Belgische klassiekers. Het seizoen van de Mechelse asperge was helaas al voorbij, maar de garnaalvangst in Oostduinkerke was onlangs officieel hernomen. Ondanks de verdedigingswerken die onze kust hadden veranderd in een kilometerslange vesting van bunkers, afweergeschut, betonnen tankobstakels en afsluitingen met prikkeldraad. Het bleef precair oogsten. Een van de garnaalvissers was, met paard en sleepnet en al, afgedwaald en in een mijnenveld terechtgekomen. Hij was met moeite ontzet en net niet gevangengezet als een spion van de geallieerden.’

In de volgende zin beschrijft Desmedt het eten op het bord. In die ene alinea zien we de verteltrant van het hele boek. Inzoomen, uitzoomen en weer inzoomen – van klein naar groot en terug, zonder nadruk.

Het is verleidelijk om Lanoyes stijl te vatten in filmische of muzikale termen (dat zangerige ritme!), maar wat hij doet is boven alles pure schrijfkunst. Dat zit ’m in woordkeus, zinsbouw, beeldspraak, in zijn eloquente liefde voor ‘ons wonderschone Nederlands’. Daar kan geen filmbeeld of lied tegenop.

null Beeld

De draaischijf
Tom Lanoye
Prometheus,
€25,99, 480 blz.

Meer over