PlusInterview

Oekraïense filmmaker zit met Reflection dicht op de realiteit: ‘Ik ben ervan overtuigd dat wij deze oorlog zullen winnen’

In het zowel inhoudelijk als esthetisch overdonderende Reflection drukt de Oekraïense regisseur Valentyn Vasyanovych (50) ons met de neus op de Russische gruweldaden in Oekraïne.

Joost Broeren-Huitenga
Still uit Reflection van de Oekraïense regisseur Valentyn Vasyanovych.
 Beeld
Still uit Reflection van de Oekraïense regisseur Valentyn Vasyanovych.

Vandaag vecht de Oekraïense filmmaker Valentyn Vasyanovych voor de vrijheid van zijn thuisland, net als veel van zijn landgenoten. Volgens de laatste berichten bevindt hij zich in een dorp nabij Kiev.

Het is een schrijnend contrast met september 2021, toen de regisseur aanschoof op een zonnig terras op het Lido van Venetië. Zijn imponerende speelfilm Reflection (Vidblysk) was er net in première gegaan in de hoofdcompetitie van het prestigieuze filmfestival en Vasyanovych stond groepjes journalisten te woord.

Veel van wat hij in Venetië vertelde, staat door de Russisch-Oekraïense oorlog in een nieuw licht. Dat geldt ook voor Reflection. Want nog directer dan Vasyanovych’ al even meesterlijke vorige film Atlantis (2019) draait Reflection om de oorlog tussen Rusland en Oekraïne, die de afgelopen weken een bloederige escalatie kende, maar die al woedt sinds 2014.

In Atlantis keek Vasyanovych vooruit naar 2024, naar het desolate en platgebombardeerde Oekraïne van ná de oorlog; een land dat zijn wonden likt. In Reflection voert hij ons juist terug naar de eerste maanden van de oorlog, in gang gezet door de Russische annexatie van de Krim. Wie Atlantis zag, zal dezelfde stijl herkennen in Reflection: overdonderend maximalistische beelden in lang aangehouden, statische shots – Vasyanovych verzorgde voor beide films ook zelf het camerawerk en de montage.

Martelingen in de gevangenis

In vergelijking met Atlantis voelt Reflection zowel intiemer als grootser, leg ik de regisseur in Venetië voor. Vasyanovych, met een kleine glimlach: “Misschien voelt dat zo omdat in Atlantis alleen de wereld om de hoofdpersoon heen vernietigd was. In Reflection wordt ook de binnenwereld van de hoofdpersoon verwoest.”

Die hoofdpersoon is chirurg Serhiy (Roman Lutskyi), die een veilig middenklassenbestaan opgeeft en zich naar het front begeeft, om prompt met zijn peloton in een Russische hinderlaag te rijden. Hij komt terecht in een Russische gevangenis waar martelingen aan de orde van de dag zijn; zelf ontspringt Serhiy de dans omdat hij de Russen als arts van dienst kan zijn – door gevangenen die gemarteld worden zo lang mogelijk, en zo dicht mogelijk tegen hun pijngrens, in leven te houden.

Het zijn diep verontrustende scènes die lang nazingen, ook als Serhiy weer vrijkomt en terugkeert naar zijn Kiev, waar hij wordt opgewacht door zijn ex-vrouw en tienerdochter Polina (Nika Myslytska). Hoe kan Serhiy haar duidelijk maken wat hij heeft doorstaan? Wil hij dat wel?

Valentyn Vasyanovych, de filmmaker vecht momenteel voor de vrijheid van zijn land. ‘Ik probeer al mijn films te eindigen met een gevoel van hoop.’

 Beeld Gamma-Rapho via Getty Images
Valentyn Vasyanovych, de filmmaker vecht momenteel voor de vrijheid van zijn land. ‘Ik probeer al mijn films te eindigen met een gevoel van hoop.’Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

“De relatie tussen vader en dochter was de kern,” vertelt Vasyanovych. “In eerste instantie wilde ik een film maken over een tiener die zich voor het eerst bewust wordt van de dood. Maar toen begonnen er verhalen los te komen over de geheime gevangenissen in de bezette gebieden in Oost-Oekraïne. Mensen die er hadden vastgezeten, waren gemarteld, keerden terug naar huis. Ik kon er niet omheen dat onderdeel van de film te maken.”

Duister wereldbeeld

De verschrikkingen die de film toont zijn des te schokkender als je weet dat ze direct zijn gebaseerd op de werkelijkheid, inclusief hun gitzwart-komische absurdisme – ‘Humanitaire hulp uit Rusland’, staat er op een vrachtwagen waarin de lijken van Oekraïense soldaten worden verbrand. Vasyanovych: “Dat was ook voor ons het zwaarste aan het maken van de film: het besef dat de dingen die we toonden in ons eigen land nog elke dag daadwerkelijk plaatsvonden. Paradoxaal genoeg hielp het ons juist om er een film over te maken – om op een creatieve manier, met een oog op esthetiek, met die wreedheid bezig te zijn. Het stond ons toe wat afstand te creëren.”

Die afstand gunt Vasyanovych ook de kijker, ten dele – zijn camera beschouwt elk grotesk tafereel van enige afstand. “Dat is zeer bewust,” zegt Vasyanovych. “Bij de scènes waarin wreedheden worden getoond, woog ik telkens af op welke afstand ik het zelf nog kon aanzien. Als ik me ongemakkelijk voelde, ging ik verder weg staan. Op de afstand dat ik het aankon, plaatste ik ook de camera.”

Ondanks de gruwelijkheden en het duistere wereldbeeld dat uit Reflection opdoemt, schetst Vasyanovych in de conclusie, met een toenadering tussen vader en dochter, toch een aanzet tot een positief vooruitzicht. “Ik ben een optimistisch mens, en ik probeer al mijn films te eindigen met een gevoel van hoop – al was het bij Reflection moeilijker dan ooit om dat te vinden.”

Hoop heeft Vasyanovych in september ook voor zijn thuisland – en afgaand op zijn woorden zal dat nu misschien niet anders zijn. “De situatie in Oekraïne lijkt van buitenaf bezien misschien hopeloos. Maar er zijn mensen die vechten, die zich verzetten, en dat doen ze vanuit hoop. Ik ben ervan overtuigd dat deze oorlog zal eindigen, dat wij hem zullen winnen, en dat er een moment komt dat de Oekraïense maatschappij de verantwoordelijkheid van haar vrijheid kan dragen.”

Reflection is te zien in Eye, Rialto De Pijp en Rialto VU.

Meer over