PlusExpositie

Nachtmerries van textiel: retrospectief van Louise Bourgeois is indrukwekkend maar zwaar

In de Londense Hayward Gallery opent deze week de expositie The Woven Child van de Frans-Amerikaanse kunstenaar Louise Bourgeois. Geen gezellige boel: de textielkunst toont een donkere lijdensweg.

Nadia de Vries
In het textieloeuvre van Bourgeois is er ook ruimte voor tederheid. Beeld Mark Blower
In het textieloeuvre van Bourgeois is er ook ruimte voor tederheid.Beeld Mark Blower

Het werk van Louise Bourgeois wordt al decennia in ’s werelds grote musea getoond, en twee jaar geleden was er nog de tentoonstelling To Unravel a Torment in Museum Voorlinden te zien. Wat de expositie in de Londense Hayward Gallery dan zo bijzonder maakt? Het is het eerste retrospectief van de kunstenaar waarbij de nadruk op haar textielwerk ligt. Naast haar enorme metaalsculpturen – waarvan de spin Maman (1999, voorheen ook in Voorlinden) zonder twijfel de beroemdste is – maakte Bourgeois ook graag textielwerk, en dan het liefst van afgedankte stoffen zoals kleren, tapijten en beddengoed. Het feit dat materialen soms jarenlang om mensenlichamen hadden gehangen, vond Bourgeois fascinerend.

Die fascinatie voor textiel kwam voor Bourgeois niet zomaar uit de lucht vallen. Haar beide ouders zaten in de tapijthandel – haar moeder repareerde ze en haar vader verkocht ze – en voor de jonge Bourgeois stond textielwerk synoniem voor thuis. Ook na haar jeugd bleef deze affiniteit bestaan, maar in haar latere leven beschouwde Bourgeois textiel voornamelijk als een artistiek medium, dat bij uitstek geschikt was om haar vroegere gezinsleven te verbeelden. Thema’s als familie, huiselijkheid en moederschap vormen dan ook de rode draad van nieuwe expositie The Woven Child.

Venijnige theedoeken

Dat betekent overigens niet dat de tentoonstelling een gezellige boel is. Integendeel: in de handen van Bourgeois krijgen onschuldige stoffen zoals lakens, gordijnen en theedoeken iets venijnigs. Dit blijkt al aan het begin van de expositie. Net voorbij de entree staat een metalen constructie waaraan enkele nachthemden bungelen. Bij nadere inspectie blijken de ‘kleerhangers’ gemaakt van afgekloven botten. Is deze naamloze sculptuur uit 1996 fast fashionkritiek avant la lettre? Leuk gevonden, maar nee: het werk is een knauw naar Bourgeois’ schuinsmarcherende vader, die zijn gezin regelmatig onder druk zette met buitenechtelijke onderonsjes. Op de voet van de sculptuur zijn de woorden ‘seamstress, mistress, distress, stress’ te lezen: een dichterlijke veroordeling van Bourgeois.

De sfeer van de overige werken in de expositie is al even donker. In een achterzaal op de begane grond is een reeks stoffen busten uitgestald, waarop de meest getergde menselijke gezichtsuitdrukkingen zijn af te lezen. Vlak daarnaast is het werk Couple IV (1997) te zien, een tweetal kussenachtige poppen waarvan er één een houten beenprothese draagt. Ondanks de intieme verstrengeling waarin Bourgeois de poppen positioneert, wordt de suggestie gewekt dat hun relatie niet gelijkwaardig is: de gewonde pop zal uiteindelijk verlaten worden.

Toch is er in het textieloeuvre van Bourgeois ook ruimte voor tederheid. Neem de installatie The Reticent Child (2003). Dit melancholische tafereel, met in de hoofdrol een vilten poppetje dat een moeizame bevalling ondergaat, is een ode aan de jongste zoon van Bourgeois, Alain. Zijn geboorte was behoorlijk over tijd, waardoor Bourgeois zich afvroeg of haar zoon van nature verlegen zou worden. Met The Reticent Child trok ze deze speculatie verder door en verbeeldde ze de bevalling van een terughoudend kind – en dan met name de lijdensweg van de moeder. Het theatrale karakter van het werk, gepaard met de kwetsbaarheid die eruit spreekt, maken het tot een van de hoogtepunten van de expositie.

Monsterverschijningen

In een interview met de invloedrijke criticus Stuart Morgan, uit 1988, zei Bourgeois dat kunst voor haar twee functies heeft: die van valkuil, en die van schuilplaats. Volgens Bourgeois dient het eerste soort kunst mensen vast te zetten, en het tweede hen veiligheid te bieden. Beide categorieën zijn vertegenwoordigd in tentoonstelling The Woven Child, die met aangrijpende monsterverschijningen zowel claustrofobisch als liefdevol aandoet. De getoonde werken suggereren dat Bourgeois textiel met name gebruikte om vragen te stellen over menselijke afhankelijkheid én diens krachtigere zusje, verbondenheid. Bij het verlaten van de Hayward Gallery kreeg deze bezoeker de indruk dat Bourgeois in haar leven verdomd eenzaam moet zijn geweest, maar tegelijkertijd intens van anderen heeft gehouden.

The Woven Child is geen vrolijk uitje, maar de werken in de expositie zijn alleszins indrukwekkend. Als een Disney-animator uit de hel verandert Bourgeois alledaags textielgoed in draagbare nachtmerries. De kunstenaar is inmiddels al tien jaar niet meer onder ons, maar na een bezoek aan het museum voel je haar nagels desondanks in je rug staan. Mocht u deze lente in Londen zijn, dan is een bezoek aan de Hayward Gallery dus zeker de moeite waard. En voor wie liever naar het oosten uitwijkt: in het najaar is The Woven Child in Gropius Bau in Berlijn te zien.

Louise Bourgeois: The Woven Child is tot en met 15 mei 2022 te zien in de Hayward Gallery in Londen.

Meer over