PlusAchtergrond

Na de val van de Muur was alles toll, zegt Lutz Seiler over zijn roman Stern 111

De Duitser Lutz Seiler schreef met Stern 111 een roman over de periode direct na de val van de Berlijnse Muur in 1989. Over een echtpaar dat het geluk in het westen zoekt, en hun zoon in de DDR achterlaat. ‘Zo’n verhaal heeft nog niemand verteld in de Duitse literatuur.’

Maarten Moll
Oost-Duitse grenswachten en een West-Duitse politieman overleggen bij een deel van de Berlijnse Muur dat nog niet helemaal is afgebroken, februari 1990. Beeld Sven Creutzmann/Getty Images
Oost-Duitse grenswachten en een West-Duitse politieman overleggen bij een deel van de Berlijnse Muur dat nog niet helemaal is afgebroken, februari 1990.Beeld Sven Creutzmann/Getty Images

Het is bijna 33 jaar na de val van de Berlijnse Muur. En nog steeds is die gebeurtenis niet doodgeschreven. De Duitse auteur Lutz Seiler schreef er de omvangrijke roman Stern 111. Zoveel schrijvers, zoveel verschillende verhalen, zal hij gedacht hebben.

En er staat al een brede en hoge muur aan romans over de Wende. Om een paar hele goede te noemen: Een gebied zonder eind (Günter Grass), Nieuwe levens (Ingo Schulze), De toren (Uwe Tellkamp), In tijden van afnemend licht (Eugen Ruge), De onscherpte van de wereld (Iris Wolff).

En dan komt meneer Seiler nog een keer met z’n roman aansloffen. Waarom?

Seiler draait wat op zijn stoel in een kleine kamer op het Goethe-Institut aan de Herengracht. Hij oogt een beetje vermoeid. Amsterdam is een bliksembezoek. De afgelopen avond gaf hij een lezing in Athenaeum Boekhandel, straks neemt hij alweer de trein naar Berlijn.

En dan die waaromvraag.

“1989 is de grote cesuur in mijn leven. Het was de grote bevrijding. Ik woonde in de DDR, was opgegroeid in een dictatuur, en van de ene op de ander dag stopte het leven, en begon het weer opnieuw. Het was natuurlijk een grote bevrijding. Klar. Ik weet niet eens waarover je anders moet schrijven als je in mijn generatie groot geworden bent achter de Muur. 1989 ligt midden in ons leven.”

De kleine roedel

Stern 111 begint ook zo rigoureus. Twee dagen na de val van de Muur ‘vluchten’ de ouders van Karl Bischoff van het Oost-Duitse Gera naar West-Duitsland, op zoek naar een nieuw leven om hun oude droom waar te maken. De tweede verhaallijn gaat over hun zoon Carl. Ze laten hem (midden twintig, student) achter, om op het huis te passen en op de auto van zijn vader, een oude Zjigoeli. Maar al snel verkast Carl naar Oost-Berlijn. Zijn droom is als dichter uitgegeven te worden, en hij belandt, berooid als hij is, in de krakersscène, waar hij wordt opgenomen in ‘de kleine roedel’, een groep die in die ongewisse tijd verwoed om woonruimte strijdt. Seiler wisselt de twee verhaallijnen rond de Val af.

Lutz Seiler. Beeld juergen-bauer.com
Lutz Seiler.Beeld juergen-bauer.com

Seiler heeft hetzelfde geboortejaar als Carl Bischoff, en hij heeft in de periode na de Val ook in Oost-Berlijn gewoond. Hij begint te protesteren als dat op tafel komt.

“Er zitten autobiografische elementen in, zeker. Maar het is literatuur! Het boek gaat over de overgangstijd na de Val. Een tijd tussen twee systemen, zelfs een quasi-wetteloze tijd in Berlijn. Een nieuw bewustzijn. Een historisch waanzinnig opwindende, interessante, utopische en anarchistische tijd waarin verschillende groepen probeerden tot een nieuw soort zelfbestuur te komen door woningen te kraken en daar een nieuwe wereld te maken. En vanaf het moment dat je een eerste gedachte formuleert en die op papier zet, regeren de criteria van de literatuur. Heb jij weleens een vliegende geit gezien? Dat dacht ik al. En die zit ook in dit boek. Door Carl waargenomen. Nou, ik kan je vertellen dat ik nooit een vliegende geit heb gezien. Dat zijn elementen uit het magisch realisme. Stern 111 is literatuur.”

Seiler heeft gesproken.

Villa Massimo

Dat hij nu pas die roman heeft geschreven, heeft een reden. “In 2010 had ik een stipendium gekregen en mocht ik een jaar in de villa Massimo in Rome verblijven. Ik had al het materiaal bij me, ik had uitvoerig research gedaan naar de tijd van toen, en was er klaar voor. Ik zat in een groot atelier met hoge plafonds en grote deuren en heel veel glas en licht. Zo’n atelier voor beeldhouwers die nog van die grote ruiterstandbeelden maakten. Ik heb een aantal kasten om mijn bureau gezet om me af te schermen en me te kunnen concentreren. Ik wilde ook niets van Rome zien, alleen werken. Dat was de eerste grote fout…”

“Maar ook het werken ging niet. Het materiaal voegde zich niet. En met mij ging het steeds slechter. Hoofdpijn, slapeloosheid, hoge bloeddruk. Ik moest naar de dokter, en op weg naar de dokter heb ik voor de eerste keer de stad gezien. Overweldigend. En het was alsof de stad tegen me zei dat dit niet het moment was om die roman te schrijven. Dat ik misschien helemaal geen romancier was. Ik ben eigenlijk dichter, dus ik zei tegen mezelf: je kunt veilig terugkeren naar de poëzie. Toen ben ik terug naar huis gegaan.”

Waar zijn vrouw “Ach, Mensch!” zei, en hem een figuurlijke schop onder zijn kont gaf door hem de opdracht te geven dan tenminste een kort verhaal van vijf bladzijden te schrijven over de Hiddensee. Daar had hij haar over verteld. De Hiddensee is een eiland in de Baltische zee, en was bedoeld als een hoofdstuk in die grote roman waarin wordt teruggeblikt.

Hij lacht, steekt zijn handen in een verontschuldigend gebaar in de hoogte. “Die vijf bladzijden werden er vijfhonderd: de roman Kruso (zie kader). Dankzij mijn vrouw. Ja, en dankzij Rome.”

Van oost naar west

Maar goed, nu heeft Stern 111 het licht gezien. “De oudergeschiedenis is ook belangrijk. Twee oudere Oost-Duitsers die op hun vijftigste de moed en kracht hebben om nog eens voor een heel nieuw leven te kiezen. Van oost naar west. Zo’n verhaal heeft nog niemand verteld in de Duitse literatuur, denk ik.”

“Heel paradoxaal. De ouders die de wereld intrekken en het kind dat thuisblijft. Carl gaat dan wel naar Berlijn, maar hij trekt niet echt de wereld in. Hij sluit zich in zijn zelfgekraakte woning op om te schrijven. Carl begrijpt zijn ouders niet meer, is geïrriteerd over wat ze nog van plan zijn. Hij moet na verloop van tijd zijn ouders opnieuw leren kennen, en inzien dat het twee mensen zijn die nog wat van het leven willen maken. Al kunnen ze in het westen het oosten dat aan hen kleeft niet van zich afschudden. Carl staat op datzelfde punt, ook hij moet iets van het leven gaan maken. En dat is voor mij ook de dynamiek van die twee verhaallijnen.”

Seiler beschrijft vooral de krakersscène en de tijd in Oost-Berlijn prachtig, bijna zintuiglijk. Je hebt zin om naar die tijd te gaan, daar rond te dolen.

“Ik heb veel research gedaan, tot aan de verpakking van de worsten die de krakers in hun illegale kroeg serveren, en heb het zo op willen schrijven dat de lezer denkt: Wahnsinn! Dat het voor de personages de mooiste, belangrijkste tijd van hun leven was. Wie toll alles war!”

Lutz Seiler raakt zelf ook begeesterd, alsof hij tussen de pagina’s van zijn roman wil duiken om nog eens in die tijd te verdwijnen, nu bijna 33 jaar geleden.

null Beeld

Stern 111

Lutz Seiler
Vertaald door Herman Vinckers
Meridiaan Uitgevers, €26,99
583 blz.

Afscheid van Kruso

Lutz Seiler werd op 8 juni 1962 in Gera geboren, de stad in de toenmalige DDR waar Stern 111 begint. In 1995 debuteerde hij als dichter. In 2005 kwam zijn eerste roman uit: Kruso, waarvoor hij de prestigieuze Deutscher Buchpreis kreeg. Het is eigenlijk ook een Wenderoman, al speelt het verhaal over een vriendschap tussen twee ‘drenkelingen’, Edgar en Kruso, zich af op een eiland in de zomer voor de Val. “Nadat ik Kruso had geschreven dacht ik dat het schrijven van die grote roman makkelijker zou zijn. Het zou een vervolg worden, waarin het hoofdpersonage van Kruso na de Val naar Berlijn zou trekken en daar op zou gaan in die nieuwe krakersscène. Maar het lukte niet. Het heeft me minstens een jaar gekost tot ik doorhad dat Kruso geen vervolg kon hebben. Het is een eilandroman, en dat verhaal moet op het eiland blijven. Ik was verdrietig dat ik voorgoed afscheid van Kruso moest nemen. Toen zei mijn vrouw weer ‘Ach Mensch!’ En: ‘Geef hem dan een gastoptreden in je nieuwe roman.’ Dus speelt de figuur Kruso een kleine rol in Stern 111.”

Meer over