PlusAchtergrond

Na 40 jaar is het legendarische Leedvermaak terug in het theater: ‘Een jongere generatie is ook hongerig naar die verhalen van hun grootouders’

Scène uit ‘Leedvermaak trilogie’, een productie van Het Nationale Theater in een regie van Eric de Vroedt.  Beeld Nationale Theater
Scène uit ‘Leedvermaak trilogie’, een productie van Het Nationale Theater in een regie van Eric de Vroedt.Beeld Nationale Theater

Het was een theatergebeurtenis van jewelste, Leedvermaak van Judith Herzberg. Vandaag veertig jaar geleden was in Frascati de oeropvoering door Toneelgroep Baal. Vanavond gaat een nieuwe versie in première bij het Nationale Theater in Den Haag. Een terugblik en een vooruitblik op een bijzonder stuk.

Hans Smit

‘Rijen tot op de Dam’ en ‘de hele serie voorstellingen al bij aanvang uitverkocht’. Leedvermaak uit 1982 is omgeven met mythen. “Nee, niet tot de Dam, maar wel tot voorbij de hoek in de Nes, dus dat is al relatief krankzinnig lang,” zegt Leonard Frank (1942) lachend, destijds artistiek leider van Toneelgroep Baal én de regisseur. “De voorstelling ramde erin, van het begin tot het eind volledig uitverkocht. En er ontstond geroezemoes omheen, ingezonden stukken in Het Parool, rumoer, iedereen wilde het zien.”

Leedvermaak speelt in 1972, als de Joodse Lea voor de derde keer trouwt, met Nico. Haar ouders, Ada en Simon, hebben de oorlog overleefd, maar ze ondervinden er nog de gevolgen van. Op het bruiloftsfeest worden de familieverhoudingen steeds ingewikkelder. Ook Lea’s onderduikmoeder, Riet, is aanwezig. Terwijl Ada en Simon zich afwenden van het verleden, worstelt Lea als tweede generatie oorlogsslachtoffer met haar eigen geschiedenis en met die van haar ouders.

Frank: “Het gaat deels over mijn ervaringen, ik ben weliswaar van 1942 maar heb genoeg ellende van de oorlog meegemaakt en ben daarom ook een ‘leedvermaker’. Judith Herzberg en ik kenden elkaar al langer en zijn goed ingespeeld op elkaar. Het stuk kwam al improviserend tot stand, echt toegesneden op de grote zaal van Frascati met al die balkonnetjes als decor en speelplekken.”

Improvisaties

“Ja, het was bijna een workshop,” herinnert actrice Trudy de Jong (1948) zich nog. Zij speelde Lea. “Judith maakte allemaal kaartjes met opdrachten erop. Bijvoorbeeld: ‘Lea en Simon over ontmoeting’. Naar aanleiding van die improvisaties is ze het stuk gaan schrijven. Van het repetitieproces herinner ik me dat Leonard vroeg of we allemaal een biografie over ons personage wilden schrijven. Dat vond ik een beetje gênant, vanwege het verdriet en de pijn. Dat had ik met geen enkele andere rol, hier kwam het zo dichtbij, het echte leed was nog zo van levende mensen. Ik vond het best moeilijk om daarover te fantaseren.”

Frank: “Ik weet nog dat ik bij de eerste doorloop dacht ‘dit wordt mijn zelfmoord’. Ik zag schimmige beweginkjes en onduidelijke teksten en valse liedjes. Maar toen Hanneke Groenteman achter me keihard zat te huilen, en toneelschrijver Lodewijk de Boer na afloop tegen me zei: ‘Leonard, het is een meesterwerk!’, wist ik dat we met iets goeds bezig waren.”

De Jong: “Het bracht echt een schok teweeg! Mensen kwamen na afloop naar mij toe, vertelden me hun oorlogservaringen. Dat vond ik embarassing; ik ben actrice, ik speel een rol en kan mensen niet helpen. Ik ben geen psychiater. Ik kon ze alleen een luisterend oor geven. Dat gebeurt je zelden na een toneelvoorstelling.”

Meer dan holocaust en oorlog alleen

“Is het precies veertig jaar geleden? Wat bizar! Dat wist ik niet!” Eric de Vroedt (1972) regisseert in Den Haag niet alleen Leedvermaak, maar ook de andere delen van de trilogie die Judith Herzberg aan de familie van Lea wijdde, Rijgdraad en Simon. De Vroedt heeft er lang over geaarzeld. “Omdat ik het hier in Nederland niet durfde, misschien ook wel door die legendarische status van de oorspronkelijke voorstelling. Ik dacht: aan Leedvermaak kóm je niet, dat is het verhaal van Baal… ook een Joods verhaal. Wie ben ik om me dat toe te eigenen?”

Het was de intendant van het Schauspielhaus Bochum, waar De Vroedt in 2015 werkte, die hem overhaalde. “Ik had Vrijdag van Claus gedaan en toen kwam hij met Leedvermaak aanzetten. Nooit aan gedacht om dat te gaan doen, maar in Duitsland durfde ik dat wel. Bochum, wie komt daar nou kijken? En toen ben ik tijdens het werken zo ongelofelijk verliefd geworden op het stuk.”

“Judith is ook gekomen, dat was bijna een soort goedkeuring,” vervolgt De Vroedt. “Toen is ook het idee geboren om de trilogie te doen, dat heeft de kracht van een soort Nederlandse Heimat (de films van Edgar Reitz over een Duitse familie). Een kwart eeuw van deze familie, over zoveel meer dan ‘alleen maar’ de holocaust en de oorlog; hele mensenlevens zie je aan je voorbijtrekken. Toen ik in Den Haag gevraagd werd als artistiek leider, was dit een van de eerste dingen die op mijn lijst stonden. Daar kwam nog van alles tussen, maar in 2020 moest het gebeuren, 75 jaar na de oorlog.”

Laaiend enthousiaste Duitsers

Door corona werd het 2022, toevalligerwijs precies veertig jaar na de oeropvoering. Zal de voorstelling weer als een bom inslaan? Frank: “Ik denk dat de voorstelling impact heeft, maar op een andere manier. Die Bochumvoorstelling heb ik trouwens gezien samen met Judith. Wat opviel was dat de Duitsers laaiend enthousiast en geïnteresseerd waren. Ik denk dat het door de nieuwe voorbeelden van ellende en oorlog waarde krijgt op een meer humane manier. Minder dan het typische overlevingsding van de tweede generatie bij ons destijds.”

De Vroedt: “Ik zag het bij mijn stuk De eeuw van mijn moeder, over haar Indonesische roots. Een jongere generatie is ook hongerig naar die verhalen van hun grootouders, en over de consequentie voor hun eigen leven. Maar daarnaast kwamen daar ook veel ouderen op af, met hun eigen verhalen. Wellicht gaan we dat bij de Leedvermaak trilogie ook weer zien.

Leedvermaak trilogie, Het Nationale Theater i.s.m. New European Ensemble: tournee t/m 26/5, 28/4 - 1/5 ITA, HNT.nl. Een registratie van de oerversie van Leedvermaak staat op theaterencyclopedie.nl

Meer over