PlusInterview

Museum Hermitage Amsterdam verbrak de banden met Rusland: ‘Dit statement is misschien nog wel helderder dan een Oekraïense vlag aan je gevel hangen’

Annabelle Birnie, directeur van de Hermitage Amsterdam, moest de moeilijkste beslissing uit haar carrière nemen. Vorige week verbrak het museum de banden met Rusland. ‘Wij stellen ons bestaansrecht ter discussie door afscheid te nemen van Rusland.’

Lorianne van Gelder en Jan Pieter Ekker
 Annabelle Birnie, directeur Hermitage Amsterdam: ‘Voor alle duidelijkheid wil ik benadrukken: Wij Zijn Niet Russisch Gefinancierd.’ Beeld Anne Timmer
Annabelle Birnie, directeur Hermitage Amsterdam: ‘Voor alle duidelijkheid wil ik benadrukken: Wij Zijn Niet Russisch Gefinancierd.’Beeld Anne Timmer

In het kantoor van Annabelle Birnie, die in januari 2021 het Amsterdamse Fonds voor de Kunst verliet om directeur te worden van De Nieuwe Kerk en Hermitage Amsterdam, hangen twee enorme posters. De ene is van Russische avant-garde – Revolutie in de kunst, de tentoonstelling die ruim een jaar had moeten staan maar die Birnie na vier weken noodgedwongen moest sluiten vanwege de Russische inval in Oekraïne. De andere is van de modetentoonstelling Maison Amsterdam, die De Nieuwe Kerk organiseert in samenwerking met het Amsterdam Museum – het museum dat zijn activiteiten in de Hermitage vorige week opschortte vanwege de banden van de Hermitage met Sint-Petersburg.

Vorige week donderdag verbrak Hermitage Amsterdam alle banden met Rusland. De gevolgen voor het museum zijn kolossaal, aldus Birnie: “Wij stellen ons bestaansrecht ter discussie door afscheid te nemen van Rusland. Dat is een héél ingrijpende beslissing.”

Was er écht geen andere optie?

“Je wilt natuurlijk te allen tijde de brug voor de kunst en de kunstenaars open houden en het verkeer van ideeën op gang houden. Maar aan tentoonstellingen zijn bruikleen-fees verbonden en er mogen geen financiële middelen meer die kant op. Dus houdt het op. Voor alle duidelijkheid wil ik benadrukken: Wij Zijn Niet Russisch Gefinancierd. Onze bruikleen-fee was een euro per verkocht entreekaartje, die gelabeld was voor de restauratie van de Hermitagecollectie. Zo hebben we dat jaren geleden afgesproken. Maar ook dat vinden we nog te veel de schijn hebben van financiering van Rusland. Het is belangrijk dat wij dit statement maken – dat is misschien nog wel helderder dan een Oekraïense vlag aan je gevel hangen.”

Russische avant-garde was de eerste grote tentoonstelling na de coronapandemie, die het voortbestaan van het museum ook al in gevaar heeft gebracht.

“We hebben er zo slecht voorgestaan in coronatijd, dat we een beroep moesten doen op het het publiek en coronaregelingen. Omdat we als gevolg van de oorlog de relatie met Rusland hebben verbroken, zijn we de enorme investering in Russische avant-garde kwijt en dat is wrang.”

Wat gebeurt er met de Russische kunst?

“Dat hebben we besproken met de Hermitage Sint-Petersburg. We moeten kijken hoe dat allemaal gaat lopen. We weten ook nog niet hoe de kunst terug kan, of dat per boot of per vliegtuig zal zijn. Er zijn verschillende scenario’s, maar we weten nog niet welke het wordt.”

Hoe verliep dat overleg met de Russen?

“Heel praktisch.”

Hoe is het contact met Hermitagedirecteur Michail Piotrovski?

“Sinds ik directeur ben, ben ik twee keer in Sint-Petersburg bij hem langs geweest. En we hebben elkaar vrij veel gesproken via Zoom, want het was voor hem ook spannend: dat er een nieuwe directeur van buiten komt, is daar onvoorstelbaar – daar blijf je je hele leven directeur. Wat ik heel prettig vond aan onze samenwerking, is dat hij mij niet als ondergeschikte behandelde. Terwijl hij al een eeuwigheid een museum met een collectie van ruim 3 miljoen stukken beheert. Daar is een enorme vaardigheid voor nodig en daar heb ik veel respect voor. Dat respect werd breed gedragen in de internationale kunstwereld, maar nu verandert alles. Door de oorlog. Als die er niet was geweest, zouden er geen vragen gesteld worden.”

Is dat niet een beetje naïef?

“Ik denk dat het een goed besluit is geweest om hier een Hermitage te openen; als publiek en als instelling hebben we denk ik veel jaren plezier gehad van wat we hier daardoor hebben kunnen brengen. Op het moment dat er sprake is van een conflict tussen landen zijn er eerst politieke gesprekken, dan economische sancties, en in de meeste gevallen is het conflict dan opgelost en blijft de culturele brug voor de uitwisseling van het vrije denken bestaan. Maar deze oorlog is zo ingrijpend en zo groot, dat we alle banden hebben moeten verbreken. Dat is dus ook ingrijpend voor de kunst, want de Hermitage was de enige in het culturele veld die nog bruiklenen kon ontvangen uit Rusland. Het was ook geen nevenactiviteit voor ons, de band met Rusland was ons bestaansrecht. Maar wij vonden dat dit besluit genomen moest worden en daar staan we ook nog steeds achter.”

Kon de samenwerking niet voor onbepaalde tijd worden opgeschort?

“Nee, we zijn heel principieel in het verbreken van de banden. Het principe staat voorop. Maar daarbij komt ook dat je niet weet wat ‘voor onbepaalde tijd’ is. Nu is er duidelijkheid en kan de hele organisatie door. Er was ook nog een veiligheidsaspect: noem maar eens een andere Amsterdamse organisatie met een publieke functie die een relatie heeft met een land dat een oorlog is begonnen. Onze deuren waren dichtgegooid voordat we het besluit hadden genomen. Ik ben er verantwoordelijk voor dat het hier veilig is voor personeel én bezoekers, en gezien alle ontwikkelingen weet ik niet of ik de veiligheid veel langer had kunnen garanderen. Ik kon niet anders dan de relatie verbreken. Ik moest wel duidelijk maken dat we een zelfstandig bedrijf zijn, dat zijn eigen broek ophoudt, zonder financiële steun uit Rusland of betalingen aan Rusland.”

Toch wordt er links en rechts gesuggereerd dat de Hermitagevleugel wordt aangestuurd door een volledig Russische tentoonstellingscommissie onder leiding van Piotrovski.

“Dat is quatsch. Wij bedenken de tentoonstellingen en verhaallijnen, en dan vragen we op zo’n onderwerp bruiklenen aan. En zodra die zijn goedgekeurd – we hadden al afspraken voor de komende vijf jaar – heeft de Hermitage inhoudelijke specialisten die ons team bijstaan.”

Jullie hebben een eigen ‘liaisons officer’ in Sint-Petersburg.

“Nu is zij in Nederland, want er valt op dit moment niet heel veel te verbinden. Ze is Russisch maar spreekt vloeiend Nederlands; vroeger werkte ze op de ambassade. Ze blijft bij ons in dienst, maar we moeten nog kijken welke vorm dat krijgt.”

Russische avant-garde was juist nu een belangrijke, actuele tentoonstelling.

“Inderdaad, het is een regime-kritische tentoonstelling over autocratische regeringen en hoe kunstenaars omgaan met repressie. Er was werk te zien van acht Oekraïense kunstenaars. Maar het kan op dit moment gewoon niet.”

Is er veel druk op u uitgeoefend om deze beslissing te nemen door – we noemen maar wat – het Rijk, de gemeente, sponsors, de Vrienden van de Hermitage en het Amsterdam Museum?

“Er is druk geweest van alle kanten. Het is logisch dat er tijdens een oorlog druk wordt uitgeoefend en dat er vragen zijn en dat die vragen ook in het publieke domein terechtkomen. Maar dat wil niet zeggen dat die druk ons besluit heeft beïnvloed.”

Toch gaf de Hermitage eerst een statement uit dat het museum ‘ontzet’ was en werden de banden met Rusland pas een paar dagen later verbroken.

“Omdat er in eerste instantie geen verregaande economische maatregelen gecommuniceerd waren en de strijd pas daarna verder is geëscaleerd, wat echt tot een andere situatie heeft geleid.”

Tussendoor liet het Amsterdam Museum weten niet tijdelijk in de Hermitage te trekken.

“Daar wil ik niet op reageren.”

Jullie hebben al jarenlang een hechte samenwerking. Jullie maken samen modetentoonstellingen in De Nieuwe Kerk, het Amsterdam Museum organiseert tentoonstellingen – dan heeft u vast geregeld contact met uw collega-directeur Judikje Kiers, en die komt dan met een statement…

“…waarop ik geen commentaar heb.”

Jullie zijn klaarblijkelijk in gesprek gebleven; woensdag is de tentoonstelling alsnog geopend.

“Jazeker. Na gezamenlijk overleg. En we hebben daar heel veel zin in. Verder ga ik er echt niks over zeggen.”

U had het net over de doelstelling van de Hermitage; hoe luidt die?

“Tentoonstellingen organiseren met de collectie van de Hermitage Sint-Petersburg. Die kunnen we nu niet uitoefenen, dus we zullen ons moeten heruitvinden. Het gebeurt eigenlijk nooit, dat een museum zichzelf helemaal opnieuw moet uitvinden, dus het is een stevige uitdaging.”

Er is al steun toegezegd door de Museumvereniging en andere musea.

“Daar zijn we ontzettend blij mee; dat is hartverwarmend en ook écht nodig. Ik heb berichten gekregen van collega-directeuren dat we werk mogen komen uitzoeken. Daar gaan we nu over nadenken. Het liefst heb ik natuurlijk iets van de muren, en niet uit de depots, want het moet voldoen aan de kwaliteitsbeleving die het publiek gewend is van de Hermitage. En die is nu eenmaal hoog.”

Heeft u hoop dat het alsnog goed komt, op termijn?

“Ik hoop in de eerste plaats dat het goed komt voor de Oekraïners. Maar ik kan hier in Amsterdam achter mijn bureautje toch geen uitspraken doen over hoe ik denk dat de betrekkingen met Rusland en Oekraïne er over drie jaar uit zullen zien?”

Afgelopen woensdag, vier dagen later dan de bedoeling was, zijn alsnog de deuren geopend van het tijdelijke onderkomen van het Amsterdam Museum in de Hermitage. In het Amsterdam Museum aan de Amstel is de nieuwe collectiepresentatie Panorama Amsterdam: een levende geschiedenis de stad te zien, met ruim 250 objecten die een zeer rijk beeld geven van de vele geschiedenissen die Amsterdam rijk is. Ook zijn er drie tijdelijke tentoonstellingen, Welkom in de Noordside, Koloniale verhalen, en Collecting the City #1, waarin telkens wisselende instellingen, gemeenschappen en Amsterdammers zich presenteren. Er is ook een ruimte ingericht waarin bezoekers hun verhalen over Oekraïne en reacties op de oorlog, en andere conflicten in de wereld kunnen delen.

Meer over