Mondriaan wás boogie woogie

AMSTERDAM - De Victorie boogie woogie van Piet Mondriaan blijkt heel boogie woogie tot stand te zijn gekomen. Na twee jaar onderzoek worden de resultaten morgen in het Gemeentemuseum Den Haag gepresenteerd.

Maarten van Bommel leidde het onderzoek naar het ruitvormige, laatste en onvoltooide schilderij van Piet Mondriaan, de Victory boogie woogie. Het doek werd tien jaar geleden aangekocht voor tachtig miljoen gulden (36 miljoen euro). Het geld kwam van De Nederlandsche Bank, om de overgang van gulden naar euro luister bij te zetten.

Na het overlijden van Mondriaan aan een verwaarloosde longontsteking in 1944 in New York, kreeg Mondriaans vriend Harry Holzman de werken van de kunstenaar in zijn bezit. Door de oorlog in Europa was Mondriaan een jaar eerder vanuit Londen naar New York uitgeweken, op aandringen van Holzman. New York inspireerde Mondriaan tot een ongekende dynamiek in zijn oeuvre. De Victory is van die ontwikkeling het hoogtepunt.

De meest afwijkende elementen van de Victory vallen meteen op: de lijnen op het schilderij zijn gefragmenteerd, ze bestaan uit opeenvolgende blokjes in verschillende kleuren, die soms zijn aangeduid met afgescheurde stukjes tape, en de witte achtergrond bestaat niet meer, die is opgenomen in het patroon van blokjes en lijnen. Visueel is daarmee zelfs de suggestie van perspectief geslecht, een mijlpaal.

Waar gaat het over, zult u zeggen, maar kunsthistorici en restauratoren smullen ervan. Twee jaar onderzocht een team van natuurwetenschappers en kunsthistorici van het Instituut Collectie Nederland, het Gemeentemuseum Den Haag en het door Europa gefinancierde Mobile Laboratory het schilderij.

''Twee zaken stonden centraal,'' legt Maarten van Bommel uit. ''De ontstaansgeschiedenis van het schilderij en welk materiaal Mondriaan gebruikte.'' Van Bommel is chemicus en researcher bij het Instituut Collectie Nederland. Hij houdt kantoor in het futuristische nieuwe laboratorium aan de Hobbemastraat in Amsterdam.

Veel dingen zijn duidelijker geworden dankzij het Cartasysteem, een computerprogramma dat geologen gebruiken om aardlagen in kaart te brengen. Van Bommel heeft die technologie nu toegepast op Victory boogie woogie. Het systeem gaf hem de mogelijkheid de verflagen te onderkennen op elk plek op het schilderij. Bovendien is Carta zeer geschikt als documentatiesysteem, handig voor restauratoren, die in één oogopslag kunnen zien welk materiaal op elke plek is gebruikt en op welke manier.

De resultaten zijn verbijsterend. Het blijkt dat Mondriaan voortdurend aan het schuiven was met blokjes en kleurtjes. Vooral de versie zonder het gekleurde tape blijkt veel schraler, veel bleker van kleur te zijn dan de versie die aan ons is overgeleverd. Tijdens de laatste tien dagen van zijn leven heeft Mondriaan het tape aangebracht.

Uit het onderzoek blijkt dat hij voortdurend op zoek was naar de juiste kleur. Van Bommel: ''Door Carta te gebruiken zie je gebeuren dat Mondriaan de aanvankelijk ultramarijn blauwe vlakjes steeds meer heeft veranderd naar kobaltblauw. Bij de rode vlakjes gebeurt iets soortgelijk. De verflaagjes onder het cadmiumrood dat wij zien, zijn veel meer oranje.'' (JHIM LAMOREE)

Kunsthistorici en restauratoren smullen van Mondriaans Victorie boogie woogie. Foto EPA/Robin Utrecht Beeld
Kunsthistorici en restauratoren smullen van Mondriaans Victorie boogie woogie. Foto EPA/Robin Utrecht
Meer over