PlusInterview

Met mes draait om de macht van de filmmaker en daarom staan alle stijlmiddelen op scherp: ‘We moesten onszelf zichtbaar maken’

In Met mes trekt Sam de Jong (35) zijn stilistische trukendoos verder open dan ooit om de macht van de camera te onderzoeken – ook die van hemzelf. Het plezier in het maken spat van het scherm. ‘Ik hoop dat die energie aanstekelijk is.’

Joost Broeren-Huitenga
Yousef (Shahine El-Hamus, links) met vriend (Nils Verkooijen) in ‘Met mes’. Regisseur Sam de Jong: ‘Je kan echt een verhaal vertellen met een kapsel, zoals we hier met Shahines haar hebben gedaan.’  Beeld
Yousef (Shahine El-Hamus, links) met vriend (Nils Verkooijen) in ‘Met mes’. Regisseur Sam de Jong: ‘Je kan echt een verhaal vertellen met een kapsel, zoals we hier met Shahines haar hebben gedaan.’

Afgelopen weekend ging Met mes, de derde speelfilm van de Amsterdamse filmmaker Sam de Jong, in voorpremière in het kader van Kijk Ons. Dat initiatief wil een een podium geven aan ‘nieuwe, kleurrijke, eigenzinnige en dappere films van eigen bodem’.

Al die omschrijvingen zijn zéér van toepassing op Met mes, waarin alle stijlmiddelen tot het uiterste zijn opgevoerd. De Jong toonde zich ook in debuut Prins (2015) en de in Amerika gemaakt opvolger Goldie (2019) al een uitbundig en kleurrijk filmmaker, maar in Met mes gaan alle remmen los. De kleuren zijn overstuurd, het acteerwerk is gemaniëreerd, sommige sets ogen als een zaal vol abstracte kunst, en de algehele vervreemding wordt aangewakkerd door het speelse geluidsontwerp.

Het is geen stijl om de stijl, benadrukt De Jong, maar raakt aan de kern van waar zijn film over gaat. Het verhaal is een kettingreactie van gebeurtenissen die begint met een beroving (zie kader). Maar eigenlijk, zegt De Jong, draait Met mes om de macht van de mediamaker.

“Als filmmaker probeer je jezelf vaak onzichtbaar te maken en het publiek mee te voeren – door hoe je monteert, door de composities, eigenlijk in alle keuzes die je maakt,” legt hij uit. “Maar dit is een film over stigmatisering, met een laag zelfkritiek op de rol van de filmmaker. Daarom moesten we onszelf zichtbaar maken als makers.”

Euforie op de set

Dat motto, jezelf zichtbaar maken, gold voor iederéén op de set – van de cameraman en de acteurs tot de jongen die de dolly bedient, een karretje op rails waarmee soepele camerabewegingen kunnen worden gemaakt. “Die is volledig gewend om onzichtbaar te zijn – door heel subtiel in te rijden op momenten dat de toeschouwer emotioneel toenadering wil. Nu mocht hij zichzelf laten zien, door alles contra-intuïtief te doen. Hetzelfde geldt voor haar en make-up: bij veel films mag dat niet opvallen, maar je kan echt een verhaal vertellen met een kapsel, zoals we hier met Shahines haar hebben gedaan. Dus ieders creativiteit werd gemaximaliseerd. We zeiden de hele tijd: niet of-of, maar en-en.”

Sam de Jong: ‘Ik voel heel erg de behoefte om elk project aan te grijpen als onderzoek, om te kijken hoe ik iets kan maken wat ik niet eerder heb gemaakt.’ Beeld Dim Balsem
Sam de Jong: ‘Ik voel heel erg de behoefte om elk project aan te grijpen als onderzoek, om te kijken hoe ik iets kan maken wat ik niet eerder heb gemaakt.’Beeld Dim Balsem

Het resultaat is dat het plezier in het maken aan alle kanten van het scherm spat. De Jong verwijst naar het feit dat de film gedraaid werd in de eerste coronaluwte, na de lockdown van 2020. “Een beetje collectieve gekte,” noemt hij de euforie op de set.

Maar het is ook een reactie op zijn ervaringen in Amerika met Goldie. “Daar voelde ik me zo gekneveld, dat ik hier heel veel zin had om in te gaan op élk idee – niet klakkeloos, natuurlijk, maar ook niet met het idee dat we dingen moesten laten omdat het te veel zou zijn.” Hij lacht en zegt: “Misschien doet dat soms wel pijn aan je ogen. Maar tegelijkertijd zit er zo veel plezier in, ik hoop dat die energie aanstekelijk is.”

Rusteloos en onderzoekend

Onder die uitbundigheid schuilt de diepere complexiteit. Die draait om de rol die een filmmaker, of wat voor maker dan ook, zichzelf aanmeet. In Evelines onbeholpen pogingen een maatschappelijk relevante film te maken (“Ik wil de sociale structuur van de buurt laten zien!”) zet De Jong zijn commentaar lekker vet aan.

“Ik ben het product van een tijd waarin filmmaken iets heel stichtelijks is, iets dat opvoedkundig moet zijn,” verklaart hij. “Je moet bruggen bouwen en mensen verbinden. En het ís ook mooi dat kunst zo’n verbindende functie kan hebben. Maar het moet geen criterium zijn waarop het beoordeeld wordt, en het heeft ook iets heel ijdels. Dat voelde als heel erg rijp materiaal om iets over te vertellen. Ook omdat ik zelf óók films heb gemaakt over gemarginaliseerde groepen. Ik hou mezelf een spiegel voor, door de ogen van Eveline.”

Toen producent Erik Glijnis hem benaderde met het basisidee voor de film, was het de verhaallijn van Eveline die hem over de streep trok. “Dáár ging ik op aan. Als het alleen het verhaal van Yousef was geweest, had ik het niet gedaan. Dat voelde als een herhaling. Door die metalaag werd het voor mij urgent.”

Het tekent De Jong als maker: rusteloos en onderzoekend. Of in zijn eigen woorden: “Ik kan best grillig zijn. Ik voel heel erg de behoefte om elk project aan te grijpen als onderzoek, om door te graven, te kijken hoe ik iets kan maken wat ik niet eerder heb gemaakt, hoe ik los kan komen van alles wat je al gezien hebt. Misschien vliegen we hier en daar wel uit de bocht. Maar goed, dat ik me wat meer ga matigen, dat komt later wel.”

Met mes is te zien in City, Eye, Filmhallen, Het Ketelhuis, Kriterion, Lab111, Pathé Noord, Rialto De Pijp en Rialto VU.

Video-essay Millennial Mambo

Sam de Jong maakt deel uit van een nieuwe generatie eigenzinnige nieuwe Nederlandse filmmakers die visueel prikkelende films maken, laten Parool-filmcriticus Joost Broeren-Huitenga en de Nigeriaans-Amerikaanse criticus Wilfred Okiche zien in hun video-essay Millennial Mambo, gemaakt in het kader van Critics’ Choice 8: Re/United, met steun van het International Film Festival Rotterdam en het Nederlands Filmfonds.

Met mes

Het verhaal van Met mes wisselt af tussen twee hoofdpersonen. Enerzijds scholier Yousef (Shahine El-Hamus), die een nieuwe zonnebril moet omdat iedereen in zijn klas een nieuwe zonnebril heeft. En anderzijds Eveline (Hadewych Minis), die na een onbevredigende carrière als presentatrice van een stompzinnige tv-quiz nu een film wil maken – niets minder dan “een gelaagd portret van de neoliberale mensenwereld”.

Hun verlangens botsen op elkaar wanneer Yousef met vriend Redouan Evelines camera steelt, zodat hij hem in kan ruilen voor die zonnebril. Vervolgens liegt Eveline bij haar aangifte dat Yousef haar met een mes bedreigde, om het verzekeringsgeld los te peuteren. Het is het begin van een kettingreactie waarin Yousef en Eveline allebei onherroepelijk steeds meer in de rollen van dader en slachtoffer geperst worden. Juist de aanwezigheid van de camera versterkt keer op keer die rollenpatronen. Zo blijkt de camera een veel krachtiger wapen dan dat gefingeerde mes.

Meer over