PlusAchtergrond

Lisa Wiersma ploeterde maanden aan een exacte kopie van De Nachtwacht – hoe behoudt die verf zijn glans?

Lisa Wiersma maakt voor Het Geheim van de Meester een exacte kopie van De Nachtwacht. Die schildert ze in het Rijksmuseum, tegenover het originele exemplaar van Rembrandt. Beeld Jean-Pierre Jans
Lisa Wiersma maakt voor Het Geheim van de Meester een exacte kopie van De Nachtwacht. Die schildert ze in het Rijksmuseum, tegenover het originele exemplaar van Rembrandt.Beeld Jean-Pierre Jans

In het vijfde seizoen van het tv-programma Het Geheim van de Meester, dat vanaf dinsdag 25 januari is te zien, maken de experts een reconstructie van Rembrandts Nachtwacht. ‘Een kolossale uitdaging,’ aldus Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits.

Jan Pieter Ekker

Woensdag startte in het gesloten Rijksmuseum de feitelijke restauratie van De Nachtwacht, als onderdeel van het meerjarenproject ‘Operatie Nachtwacht’. Hiervoor werd het grootste, belangwekkendste schilderij van Rembrandt van Rijn de afgelopen twee jaar van onder tot boven onderzocht en doorgelicht door 25 topwetenschappers.

Parallel aan dit proces, waarvoor een laboratorium om het schilderij is heen gebouwd, liet het AvroTros-programma Het Geheim van de Meester voor het ‘speciale jubileumseizoen’ een reconstructie van De Nachtwacht maken. De afgelopen vier seizoenen maakten de experts van het Geheim van de Meester-team – schilder en kunsthistoricus Lisa Wiersma, de materiaaldeskundigen Thijs Hagendijk en Joris Dik en conservator-restaurateur Michel van de Laar – al dertig reconstructies, van wereldberoemde meesters als Van Gogh, Vermeer en Mondriaan, maar dit is een ‘ongeëvenaard avontuur’, aldus de ronkende voice-over (op de achtergrond klinkt een stuwende beat). “Dit is een kolossale uitdaging,” doet Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits een duit in het zakje. “Het is zo’n groot schilderij. Het is zo beroemd, dat wordt heel erg spannend.” “Ik kijk er wel een beetje tegenop, maar dat is ook wel goed, die spanning,” meent Wiersma (witte schildersjas, rode All Stars).

Groot publiek

Het Rijksmuseum werkt niet alleen mee aan Het Geheim van de Meester, maar ook weer aan de ‘talentenjacht’ Project Rembrandt (zie kader). “We krijgen aan de lopende band verzoeken,” stelt Rijksmuseumpersvoorlichter Casper van der Kruit. De afgelopen jaren opende het Rijksmuseum bijvoorbeeld ook zijn deuren voor de Netflix-horrorserie Ares en de jeugdfilm Jackie en Oopjen. Van der Kruit: “We gaan niet met iedereen in zee, het moet wel een bepaalde kwaliteit hebben. Maar waar mogelijk proberen we de verzoeken te faciliteren, omdat we zoveel mogelijk mensen willen verbinden met kunst in het algemeen en onze collectie in het bijzonder. Met programma’s als Het Geheim van de Meester en Project Rembrandt lukt het bij uitstek om een groot publiek te bereiken.”

Het team van Het Geheim van de Meester kan door de samenwerking gebruikmaken van de onderzoeksresultaten van Operatie Nachtwacht, maar dat biedt geen kant-en-klaar recept voor Wiersma’s reconstructie. Ze hoeft de monsterklus echter niet helemaal alleen te doen; bij de ‘unieke en ongelooflijke uitdaging’ krijgt ze hulp van haar zus Maria en collega-vriendin Imra.

Carbonpapier en pen

De eerste aflevering is niet de meest interessante; die focust op de planning, het opspannen van het doek en het aanbrengen van de grondlaag (de samenstelling, de kleur en de dikte). Besloten wordt tot een reconstructie in de geest van de meester zelf, dus inclusief de stukken die in 1715 aan vier zijden van het doek zijn gesneden zodat het tussen twee deuren paste van een zaal in het eertijdse stadhuis, het huidige Paleis op de Dam.

Vervolgens wordt de compositie aangebracht – niet met een krijtje, zoals gangbaar was, en ook niet direct met verf, zoals Rembrandt vol bravoure gedaan zou hebben, maar met behulp van carbonpapier en een pen. En daarna alsnog met een kwast, terwijl Wiersma een iPhone met details op het schermpje in haar andere hand houdt.

Er zijn wat probleempjes en problemen (de verf trekt in het doek en dat wordt mat, terwijl het erop zou moeten blijven liggen en glanzender zou moeten zijn), die ogenschijnlijk makkelijk worden opgelost. Het leukst en meest inzichtgevend zijn eigenlijk de gesprekjes tussen Wiersma en Dibbits, die af en toe poolshoogte komt nemen.

Doodverf

“Dat zijn allemaal heel vriendelijke koppen die je hebt geschilderd, met redelijk veel detail,” zegt Dibbits. “Denk je dat Rembrandt in de doodverf [schildersjargon voor de onderschildering] ook zo tot in detail is gegaan?” Het voorzetje wordt keurig ingekopt door Wiersma: “Ja, de doodverf bepaalt de karaktertrekken van de mensen. Het is ook heel zuinig geschilderd. Frans Banninck Cocq [de kapitein op het schuttersstuk] moet nog wat verder worden uitgewerkt, maar heel veel meer zit er überhaupt misschien wel niet onder – voor zover we kunnen zien.”

Dibbits riposteert dat dat heel erg Rembrandt is: ‘zuinig’. “Hoe ouder hij wordt, hoe zuiniger hij wordt met zijn verfgebruik.” “Maar dan moet het portret er in dit stadium al in zitten,” doceert Wiersma. Dibbits, toegeeflijk: “Wij kijken altijd naar iets wat al af is. Dat ik het nu zo opgebouwd zie worden is nieuw; ik had niet gerealiseerd dat die doodverf zo precies zou moeten zijn.”

De eerste aflevering eindigt – natuurlijk – met een cliffhanger: “Het is een enorm project, er zullen zeker tegenslagen komen, maar nu op dit moment had ik nog niet verwacht.” “We ploeteren voort,” zegt Wiersma monter.

In de volgende afleveringen komen de gezichten (‘elk gezicht is een portret op zich’) en lichamen, het goudborduursel op de mantel van luitenant Willem van Ruytenburch, en Rembrandts zo kenmerkende licht-donkercontrasten en kleurschakeringen aan bod. Er volgen er nog drie; alles wordt wel heel breed uitgesmeerd. Maar goed, Rembrandt deed twee jaar over de opdracht, ondanks alle moderne techniek had Wiersma cum suis ook zes maanden nodig om de klus te klaren.

Het geheim van de Meester: De Nachtwacht is vanaf 25 januari t/m 15 maart elke dinsdag om 20.25 uur te zien bij AvroTros op NPO 2.

Project Rembrandt

Eveneens terug op de buis: Project Rembrandt. Ook in het derde seizoen strijdt een groep ‘uiterst gedreven schildertalenten’ om de titel ‘beste amateur kunstschilder van Nederland’. De presentatie is in handen van Annechien Steenhuizen, de leerlingschilders worden gecoacht door de kunstschilders Iris Frederix en Tyas Leeuwerink. De jury bestaat uit Pieter Roelofs, hoofd Schilder- en Beeldhouwkunst van het Rijksmuseum, en - nieuw dit seizoen – de succesvolle Amsterdamse kunstenaar Raquel van Haver. Iedere aflevering voeren de deelnemers opdrachten uit in de geest van Rembrandt en andere grote meesters. Daarbij is het niet de bedoeling de grote meesters te kopiëren of imiteren, maar hun werk erdoor te laten inspireren en zo een eigen stijl te ontwikkelen. Het winnende werk wordt geëxposeerd in het Rijksmuseum.

Project Rembrandt is vanaf 23 januari t/m 13 maart elke zondag om 20.25 uur te zien bij de NTR op NPO 1.

Meer over