PlusRecensie

Ligeti’s Le Grand Macabre behoort tot de superieure meesterwerken van de 20ste eeuw

Erik Voermans
NTR ZaMat. Le Grand Macabre. Beeld Foppe Schut
NTR ZaMat. Le Grand Macabre.Beeld Foppe Schut

Hoewel de grote Hongaarse componist György Ligeti (1923-2006) laat in zijn carrière nog werkte aan een tweede opera, The Tempest, naar Shakespeare, bleef de teller uiteindelijk op 1 staan. Maar niet getreurd, want zijn enige opera, Le Grand Macabre, is een even bizar als geniaal, geestig en onderhoudend stuk, dat tot de superieure meesterwerken van de twintigste eeuw behoort.

Le Grand Macabre gaat over de dood, hier Nekrotzar geheten, die in Breugelland het einde der tijden aankondigt. Vanwege verregaande dronkenschap kan hij niet de daad bij het woord voegen. The end. Moraal: pluk de dag, want als het straks voorbij is, valt er niets meer te plukken.

Ligeti baseerde het libretto op Michel de Ghelderodes toneelstuk La ballade du Grand Macabre, maakte eerst een versie in het Duits, trok die na de première terug en maakte een Engelstalige versie die de hele wereld rondging, het publiek altijd weer in vrolijke verbijstering achterlatend.

In 1998 toerde de Nationale Reisopera met een memorabele productie in een enscenering van Stanislas Nordey, gedirigeerd door Reinbert de Leeuw. In 1997 schopte Ligeti bij de Salzburger Festspiele stennis over regisseur Peter Sellars, die de opera tot ergernis van de componist in Tsjernobyl had gesitueerd. Ligeti kreeg bloedspuwingen van simplisme en infantiliteit.

Le Grand Macabre is de triomf van het absurdisme in de lijn van Jarry en Ionesco. Alle personages zijn cartooneske karikaturen, alles wat ze zingen is grotesk en zorgt veelvuldig voor een lach. En als de tekst dat niet doet, zorgt de muziek daar wel voor, waaraan alles duizelingwekkend is in het extreme gebruik van registers, texturen, samenklanken, bruutheid en tederheid. Voor de onderzoekende luisteraar zit er dan ook nog een laag van referenties en allusies in de partituur, waarin zo’n beetje de hele muziekgeschiedenis wordt aangeraakt. Op Ligeti’s muzikale toverkunst zit geen grens.

De ouverture is een canon voor autoclaxons, die meteen voor een grijns op je gezicht zorgt die er gedurende de hele opera niet meer af gaat. De derde scène wordt ingeleid door een prelude voor deurbellen, de ministers van de Witte en de Zwarte Partij schelden elkaar uit in alfabetisch-lexicografische volgorde (‘Arse-licker! Bloodsucker! Charlatan!’), de botergeile Mescalina wil een man, ‘desnoods met een bochel, zolang hij maar groot geschapen is’, Gepopo, de chef van de geheime dienst, zingt een coloratuuraria waarvan het Mozarts Köningin der Nacht dun door de broek loopt, het koor sist en gromt en het orkest laat zo nu en dan de aarde schudden.

Le Grand Macabre is, kortom, een belevenis waar je jaren op kunt teren.

Groot was daarom het genot in de NTR ZaterdagMatinee, waar het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en een stoet van voortreffelijke solisten onder leiding van James Gaffigan (wat een dirigent!) voor een onvergetelijke concertante uitvoering zorgden. Uitblinkers: Sara Hershkowitz als Gepopo en Seth Carico als Astradamors.

Opera

Wat: Ligeti: Le Grand Macabre

Wie: Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor o.l.v. James Gaffigan

Gehoord: 27/11, Concertgebouw

Nog te horen via nporadio4.nl/concerten

Meer over