Plus

Leeft echte waanzin bij de patiënten of is hun behandeling krankzinnig? De dikke dame zingt van Jacqueline Roy is een aanklacht

De vertaling van Jacqueline Roys De dikke dame zingt brengt een urgente en complexe analyse van mentale gezondheidszorg, racisme en afwijken van de norm. Van de lezer wordt volledige overgave verlangd.

Het Parool

Jacqueline Roys De dikke dame zingt is oorspronkelijk gepubliceerd in 2000, maar werd onlangs opnieuw uitgegeven in de reeks Black Britain die zich richt op ‘teksten die de basis kunnen vormen van de zwarte Britse literaire geschiedenis.’ In deze roman treffen twee zwarte vrouwen van Caribische afkomst elkaar onder bijzondere omstandigheden.

Twee vrouwen treffen elkaar op de afdeling van een psychiatrische inrichting. Beeld Getty Images/iStockphoto
Twee vrouwen treffen elkaar op de afdeling van een psychiatrische inrichting.Beeld Getty Images/iStockphoto

De setting is een afdeling van een psychiatrische inrichting in de jaren negentig. Gloria zit er al een tijdje en Merle komt er aan het begin van het verhaal bij. In het voorwoord bereidt Bernardine Evaristo (auteur van Meisje, vrouw, anders dat werd bekroond met de Man Booker Prize) voor op wat we voorgeschoteld gaan krijgen: ‘Het is het soort boek waarbij de lezer de verwachting van een plot dat rechttoe rechtaan is moet laten varen en zich volledig dient over te geven aan de narratieve stuwkracht van een experimentele parallelle vertelvorm.’

Door de wisselende lenzen van deze twee vrouwen wordt het beeld van hun turbulente levensverhaal steeds meer duidelijk, waarbij de vraag waarom ze in deze inrichting zijn geëindigd het verhaal voortduwt. Gloria’s perspectief leest niet alleen het makkelijkst weg – omdat het zo geordend opgeschreven is – maar brengt ook de meeste twijfel teweeg bij de lezer.

Aanvankelijk lijkt het erop dat Gloria’s gedrag, zoals het luid zingen in haar appartement, de reden is voor haar verblijf op Afdeling C. Maar is haar gedrag wel zo vreemd of wijkt ze simpelweg af van de norm in die tijd en is ze erg onbegrepen? Gloria zelf ziet het label ‘psychiatrisch patiënt’ meer als een bevrijding dan een last: “Je krijgt er de ruimte door om dingen te doen die je anders zou laten omdat je niet dapper genoeg was.”

Impulsen de vrije loop

Met het excuus dat je toch al behandeld wordt als ‘gek’ ziet Gloria vaak kans om zichzelf helemaal te laten gaan en haar impulsen de vrije loop te geven. Haar gedrag heeft soms iets heel kinderlijks, en tegelijkertijd is het kwellend dat haar enthousiasme en vrolijkheid als een probleem wordt behandeld. Hoewel er op het eerste gezicht niet zo veel mis lijkt te zijn met Gloria, zorgt Roy er vakkundig voor dat een kleine twijfel daarover altijd blijft bestaan.

Merle’s perspectief daarentegen overtuigt de lezer er meteen van dat er iets goed mis is met haar mentale gezondheid. Het lijkt erop dat Merle een gespleten persoonlijkheid heeft of in ieder geval meerdere stemmen hoort. De manier waarop haar relaas geschreven is – een gedachtestroom die vaak incoherent is – bekrachtigt dit vermoeden.

Vooral aan het begin van de roman zijn dit stukken waar, zoals Evaristo al schreef, de lezer zich aan moet overgeven. Geleidelijk begint het verhaal van Merle meer vorm te nemen en samenhang te vinden. Roy bewijst in deze stukken hoe bedreven ze verhaaltechnieken beheerst; het wordt op geen enkel moment totaal onbegrijpelijk.

Effecten van medicatie

Naast de diep persoonlijke verhalen van deze twee vrouwen, is De dikke dame zingt een systematische aanklacht. De manier waarop mentale gezondheid wordt behandeld, racisme, klassisme en seksueel geweld jegens vrouwen zijn allemaal thema’s.

Hoe dubieus de mentale gezondheidszorg in elkaar steekt, komt bijvoorbeeld goed naar voren als er gesproken wordt over de effecten van medicatie. Merle rilt enorm, een bijwerking. Dus als er medicatie wordt voorgesteld om díe tegen te gaan denkt ze geheel terecht: “Ze geven me pillen tegen de bijwerkingen van pillen die ze me geven tegen de bijwerkingen…”

Telkens opnieuw moet je je afvragen of de echte waanzin leeft bij de patiënten op Afdeling C of dat hun behandeling nu juist waanzinnig is. Waarbij Roy het oordeel aan de lezer laat. Deze heruitgave en vertaling is een onmisbare toevoeging aan het literaire veld, niet alleen vanwege de belangrijke thematiek, maar zeker ook door Roys literaire vaardigheden en de manier waarop ze met de lezers speelt.

DE DIKKE DAME ZINGT

Jacqueline Roy

Vertaald door Adiëlle Westercappel,

Signatuur, €22,99

280 blz.

Meer over