PlusInterview

Iraanse filmmaker brengt met zijn debuut Hit the Road een experimentele ode aan de vrijheid

De Iraanse filmmaker Panah Panahi (38) is een meester van de paradox. Zijn speelfilmdebuut Hit the Road verwijst constant naar politieke onderdrukking, maar is toch licht, warm en hoopvol.

Roosje van der Kamp
Still uit ‘Hit the Road’, waarin een Iraanse familie afscheid neemt van de oudste zoon die het land zal verlaten. Beeld
Still uit ‘Hit the Road’, waarin een Iraanse familie afscheid neemt van de oudste zoon die het land zal verlaten.

Het vergt moeite om een interview te plannen met de Iraanse regisseur Panah Panahi, die net als de familie in zijn debuutfilm Hit the Road voortdurend onderweg lijkt te zijn. Na wat heen en weer gemail lukt het een afspraak te maken op de dag dat hij vanuit Turkije naar zijn thuisstad Teheran terugkeert. Maar die ochtend blijkt Panahi ziek te zijn, hij heeft heftige coronasymptomen en moet het interview afzeggen.

Gelukkig heeft Panahi in diverse media al uitvoerig over zijn speelfilmdebuut gesproken. Uit deze interviews ontstaat een portret van een filmmaker die cinema vooral als een kunstvorm ziet – die de betekenis van zijn film niet uitlegt, maar liever aan de kijker overlaat – maar die graag uitweidt over zijn technische keuzes.

Jong geleerd

Panah Panahi beschikt over een zelfverzekerdheid in zijn manier van filmmaken die zeldzaam is voor een beginnend regisseur. Hij is in controle over elke verschuiving in toon en genre in deze moeiteloos gelaagde film over een afscheidsroadtrip van een Iraanse familie. Dat hij het filmmaken zo jong al meester is, is niet vreemd. Panahi is de zoon van de verbannen filmmaker Jafar Panahi (Taxi), die sinds 2010 door de Islamitische Republiek Iran uit zijn geboorteland wordt geweerd.

“Mijn omgeving was zeer bevorderlijk voor mijn opleiding als filmmaker,” vertelt Panahi in een interview in de persmap van Hit the Road. Van jongs af aan was hij op de filmset van zijn vader aanwezig en toen hij hem rond zijn achttiende vertelde dat hij aan de filmacademie wilde studeren, nam zijn vader die interesse serieus, waardoor hij meteen allerlei filmervaring kon opdoen.

“Tijdens mijn studie kon ik als assistent-regisseur en cameraregisseur werken om zo uit de eerste hand te kunnen leren. Ik was toen in staat om mijn vader te assisteren bij zijn meest recente films, van schrijven tot postproductie, en ik kon hem alle vragen stellen die ik maar kon bedenken.”

Afscheidsreis

Hit the Road is zowel een op feiten gebaseerde film, geïnspireerd op waargebeurde ervaringen (“De reis van het personage is geïnspireerd op die van een vriend die me over zijn eigen reis vertelde,” aldus Panahi), als een vrije vormoefening. “Het gaat erom [om met de film] een opening te creëren [voor de kijker], een verheffing boven de beperkingen die door normen worden opgelegd, om verrassingen te creëren die problemen veroorzaken en die betoveren.”

Hit the Road gaat niet alleen over een afscheidsreis, maar is dat zelf ook: de film begint vrij conventioneel, maar schudt langzaam de standaard roadmovieconventies van zich af en transformeert dan in een experimentele ode aan vrijheid.

Regisseur Panah Panahi: ‘Als er iets is dat droefheid veroorzaakt, moet ik er iets naast zetten dat vreugde brengt.’ Beeld ANP/AFP
Regisseur Panah Panahi: ‘Als er iets is dat droefheid veroorzaakt, moet ik er iets naast zetten dat vreugde brengt.’Beeld ANP/AFP

Panahi lijkt met deze film ook het oude van zich af te schudden. Als zoon van een gelauwerd filmmaker wordt zijn werk voortdurend vergeleken met dat van zijn vader. In interviews noemt hij zijn film meermaals het tegenovergestelde van de cinema van Jafar Panahi. Toch is de vergelijking niet helemaal vergezocht. Zo deelt hij de lichtheid met het werk van zijn vader, die hem, zo zegt hij, ook heeft geholpen met het realiseren van zijn debuut.

Iraanse popmuziek

Deze lichtheid komt in Hit the Road door het gebruik van muziek van voor de Iraanse revolutie, popnummers waarop de personages dansen en zingen. Deze nummers geven zijn film een luchtig karakter, ondanks de verwijzingen naar een onderdrukkend regime die door de film heen zijn verweven.

Panahi houdt dan ook van paradoxen, vertelt hij in een interview met Filmmaker Magazine. “Als er iets is dat droefheid veroorzaakt, moet ik er iets naast zetten dat vreugde brengt. Dat heeft misschien te maken met mijn karakter. Als me iets ernstigs overkomt, probeer ik er een grapje over te maken. Dit kan een verdedigingsmechanisme van mijn kant zijn.”

Verdriet tegenover blijdschap, geluk tegenover ongeluk, schoonheid tegenover de dood – zulke tegenstellingen in een film verwerken lijkt misschien eenvoudig, maar ze kunnen ook gemakkelijk vermoeiend worden. Panahi bouwt deze paradoxale lagen echter meesterlijk op. De film springt niet constant heen en weer tussen twee uitersten van verdriet en blijdschap, maar bestaat daarentegen uit een soort constante dubbelzinnigheid. Hit the Road is een portret van een familie die zingt tussen de tranen door, die danst in een kleine auto, die lacht als ze wil huilen. Niet droevig én blij, maar bitterzoet.

Teder familieportret

Na een rondje internationale filmfestivals, waaronder de vijftigste editie van het IFFR een paar maanden terug, is de Iraanse roadmovie Hit the Road nu in de Nederlandse bioscopen te zien. Het speelfilmdebuut van scenarist/regisseur Panah Panahi volgt een Iraanse familie – moeder, vader, twee zoons en een zieke hond – die met de auto onderweg is naar de grens met Turkije, waar de oudste zoon het land en zijn familie zal verlaten. De eindbestemming is geen mysterie, maar over het aanstaande vertrek wordt toch amper gesproken. Dit om de gevoelens van de vertrekkende zoon te sparen en om de jongste zoon te behoeden voor het verdrietige nieuws.

Hit the Road put uit de populaire cultuur, zowel bekende films als Iraanse popliedjes, maar voelt bijzonder fris aan. Dat komt omdat de film de meeste roadmovieclichés weet te vermijden. De film is bovenal een teder portret van een familie waarbinnen iedereen wordt geconfronteerd met zijn gevoelens. Want hoewel ze die gevoelens eerst proberen te vermijden, moeten ze die uiteindelijk toch onder ogen komen.

Hit the Road

Regie Panah Panahi
Met Hassan Madjooni, Pantea Panahiha
Te zien in Cinecenter, Eye, Filmhallen, Kriterion, Rialto De Pijp, Rialto VU, Studio/K

Meer over