Plus

In het werk van Max Wolff is de oorlog nooit ver weg

“Wij zijn nooit bevrijd,” zegt de 96-jarige Max Wolff. De tentoonstelling The Kiss of Life en de documentaire Vastgelegd laten zien hoe hij na de oorlog het leven van zijn gezin wilde documenteren.

Kees Keijer
Het archief van Max Wolff is nu onderdeel van een installatie met albums, camera’s, projectors, cd-roms en filmrolletjes. Beeld
Het archief van Max Wolff is nu onderdeel van een installatie met albums, camera’s, projectors, cd-roms en filmrolletjes.

Veertigduizend foto’s, vierduizend dia’s en ongeveer twintig uur 8-millimeter film. Max Wolff legde alles vast wat in zijn gezin gebeurde. Een leuke hobby, filmen en fotograferen. Maar er is meer aan de hand.

Zijn dochter Batya Wolff, jarenlang werkzaam als senior medewerker educatie en tentoonstellingsprojecten in het Joods Museum, dook samen met kunstenaar Arnoud Holleman in het archief van haar vader. “Op een bepaald moment had ik sterk het gevoel dat ik daar iets mee moest, al wist ik niet wat. Ik ben alles gaan bekijken.”

Wieg met botten

Ze vond onder andere filmpjes die gemaakt werden rond haar eigen geboorte. Van haar twee zussen bestaan vergelijkbare filmpjes, waarin hun komst is vastgelegd. Alles werd geregisseerd. Op het geboortekaartje kijken haar twee zusjes eigenlijk in een lege wieg. “Toen ik het zag, dacht ik dat die film ging over iemand die dood is. Al wist ik zelf niet wat ik daarmee bedoelde.”

Haar zuster ervoer de beelden nog stelliger. Die wieg was niet echt voor haar, zegt ze, omdat ‘daar eigenlijk allemaal botten van dode mensen in liggen’. “Er was geen plaats voor mij.”

Het vreemde gevoel werd het begin van een zoektocht die leidde tot de documentaire Vastgelegd en een tentoonstelling in het Joods Museum. “Ik kwam erachter dat de hele associatie met de dood zo onderhuids zit vanwege de oorlog.”

De ‘geboortefilm’ bestaat niet alleen uit beelden van een baby en de trotse ouders en grootouders, er zit ook documentatie in, zoals advertenties en archiefstukken. “Het lijkt alsof iets is gereconstrueerd wat vroeger heeft bestaan, iets wat niet te maken heeft met mijn leven.”

Oorlogstrauma

Op een gegeven moment komen ook namen voorbij van vermoorde mensen. De zuster en zwager van Max Wolff en vele andere familieleden werden in de oorlog vermoord door de nazi’s. Haar vader had een oorlogstrauma, maar als kind wist Batya Wolff dat niet. Hoe kwam ze erachter dat al dat filmen en fotograferen meer was dan een hobby?

“Het rare is dat ik een heel sterk gevoel heb dat mijn vader altijd een camera vasthield, maar tegelijkertijd herinner ik het me ook niet. Voor de documentaire nodigde ik hem uit voor een fotoshoot. Dat was een belangrijk moment, dat ik achter de camera ging zitten en hij ging poseren. Voor mij was het onderwerp toen fotografie, maar in de shoot werd duidelijk hoezeer dat verbonden was met de oorlog.”

Max Wolff was 14 toen de oorlog uitbrak. De vlucht met zijn ouders naar Zwitserland mislukte. Hij zat eerst ondergedoken in België, daarna vertrok hij als oorlogsvrijwilliger naar Engeland. Hij ging als tolk mee met de geallieerden naar Normandië en kwam als bevrijder terug naar Nederland. Maar zelf is hij dus nooit bevrijd, zegt hij.

Na de verschrikkingen van de Holocaust ging hij het leven vastleggen, misschien ter compensatie van de familieleden die hij verloren had. Tijdens het onderzoek naar zijn archief vond zijn dochter cruciaal materiaal. Er bleken familiefilms te bestaan die voor de oorlog zijn opgenomen. “Het duurde drie jaar voordat ik ze aan mijn vader durfde te laten zien. Die beelden hebben mijn leven veranderd. Die oorlog is nog precies hetzelfde, maar plotseling kan ik het heden verbinden met het leven voor de oorlog. Er was leven voor de dood, leven zoals het bedoeld is.”

Huisvriend Harry van Esso, die omkwam in Bergen Belsen, maakte een film van een zeiltochtje in 1938 en een trouwfilm in 1940. De bruid was Elly Wolff, de oudere zus van Max. Zij was een enthousiast fotograaf. Voordat ze naar Zwitserland vluchtte, begroef ze blikken met films en foto-albums in haar tuin in Oisterwijk. De vlucht mislukte en Elly Wolff werd vermoord in Auschwitz. In 1944 werden de fotoalbums door Max opgegraven.

Archieftoren

Het archief van Max Wolff is nu onderdeel van een installatie met albums, camera’s, projectors, cd-roms en filmrolletjes. Het is een soort archieftoren, bijna vier meter hoog, waarin bijna honderd jaar fotografie de revue passeert. Een persoonlijk archief is daarmee iets openbaarder geworden.

Batya Wolff en Arnoud Holleman hebben sommige foto’s en films ook gebruikt om er zelfstandige werken mee te maken. Twice upon a Time laat twee keer vrijwel hetzelfde beeld zien van spelende kinderen. Max Wolff en zijn schoonvader Michel Kunstenaar filmden familiebijeenkomsten op precies hetzelfde moment, maar vanuit een iets ander standpunt. Twee camera’s van twee overlevenden laten iets zien wat met één camera niet is vast te leggen.

Het meest indringend zijn de beelden van Elly Wolff. “Ze is net verloofd en er zit een handkusmoment in de film. We hebben die frames geïsoleerd bestudeerd. Het allerlaatste frame is absoluut favoriet.”

In het bewuste frame kijkt Elly weg van de camera. Een horizontale sluier snijdt door het beeld, waarschijnlijk omdat de film hier geplakt is en overgaat in ander materiaal. “Er zit ongelofelijk veel activiteit en beweging in dit beeld, heel anders dan een ingelijst huwelijksportret.”

De tentoonstelling gaat vooral ook over herinneringen en over de invloed die films en foto’s hebben op het geheugen. “Mijn vader noemt foto’s herinneringen. Hij heeft ons al die herinneringen op cd-roms gegeven. Maar ik heb die momenten helemaal niet onthouden. Foto’s schuiven negen van de tien keer voor de herinneringen. Je herinnert een foto, maar niet de situatie.”

Batya Wolff en Arnoud Holleman, The Kiss of Life: t/m 2 oktober in Joods Museum.

Vastgelegd (coproductie De Familie Film & TV en KRO-NCRV), wordt tijdens de tentoonstelling een aantal keer in het museum vertoond. De eerstvolgende vertoning is op vrijdag 12 augustus van 14.00 tot 15.00 uur. Verder te zien bij NPO Start en 2Doc.