PlusBoekrecensie

In het betoverende Poëziegeschenk plaatst Ramsey Nasr de woorden van Vincent van Gogh in een nieuwe context

Vincent van Gogh: Oleanders, 1888. In de bundel van Nasr is een schilder aan het woord die meer terugblikt op zijn leven dan vooruitkijkt. Beeld Heritage Images/Getty Images
Vincent van Gogh: Oleanders, 1888. In de bundel van Nasr is een schilder aan het woord die meer terugblikt op zijn leven dan vooruitkijkt.Beeld Heritage Images/Getty Images

Ramsey Nasr baseerde zijn gedichten voor het Poëziegeschenk op de honderden brieven die Vincent van Gogh schreef. Met liefde voor de eigenheid van deze taalgebruiker.

Dieuwertje Mertens

‘Ik weet niet of je goed kunt begrijpen dat je poëzie kunt maken alleen door kleuren goed te rangschikken, zoals men troostende dingen in de muziek kan zeggen,’ schrijft Vincent van Gogh omstreeks 19 november 1888. Dichter Ramsey Nasr (1974) zag juist in Van Goghs brieven poëtisch materiaal voor het Poëziegeschenk 2022 Wij waren onder de betovering.

Het motto van deze Poëzieweek is ‘bloesemingen en overvloed’, ontleend aan Nasrs tweede dichtbundel Onhandig bloesemend (2004). Nasr baseerde zijn gedichten voor het Poëziegeschenk op de honderden brieven die Vincent van Gogh schreef in zijn korte leven waar hij zelf een einde aan maakte (De Brieven, 2009, Van Gogh Museum/Huygens Instituut/Amsterdam University Press). De meeste zijn gericht aan zijn jongere broer Theo, die hem financieel steunde.

De dichter heeft Van Goghs woorden in een nieuwe context geplaatst – ‘ingedikt en herschikt’ – en maakte er tien gedichten van. Middels blauwe markeringen, in deze bespreking aangemerkt met [ ], geeft hij de cesuren aan; ‘plekken waar een los woord of hele zinnen werden weggelaten uit de oorspronkelijke tekst’. Hij wil dus dat de lezer een inkijk heeft in het proces.

Ready made

De ‘ready made’, oftewel de kant-en-klare tekst als uitgangspunt voor poëzie, was erg populair in de jaren zestig bij dichters als K. Schippers, J. Bernlef en Armando. Het lijkt wellicht een makkelijke opgave, maar dat is het niet. Wel een ontzettend leuk experiment. Poëzie bestaat (of ontstaat) immers bij gratie van wat er wordt weggelaten, zodat er gelaagdheid optreedt. Door het gebruik van soms zeer korte zinsneden en losse woorden, zien we dat Nasr de tekst echt naar zijn hand heeft gezet.

De brieven van Van Gogh worden vaak gerekend tot de mooiste in de Nederlandse literatuur, maar laten op zich weinig aan de verbeelding over. Ze zijn zowel zakelijk van aard (denk aan: beschrijvingen van net geschilderd werk, beklag over financiële nooddruft, verslagen van ontmoetingen met schilders als Gauguin en Signac), maar worden bovenal gekenmerkt door een emotionele openhartigheid over bijvoorbeeld zijn liefdesleven en naar mate hij ouder wordt steeds vaker over zijn geestestoestand.

Nasr haalt door te schrappen juist de intensiteit naar voren in zijn genummerde gedichten, Armando’s motto indachtig: ‘Niet de Realiteit be-moraliseren of interpreteren (ver-kunsten), maar intensiveren.’

Door het gebruik van soms zeer korte zinsneden en losse woorden, zien we dat Ramsey Nasr de tekst echt naar zijn hand heeft gezet. Beeld Kelly-ann van Steveninck
Door het gebruik van soms zeer korte zinsneden en losse woorden, zien we dat Ramsey Nasr de tekst echt naar zijn hand heeft gezet.Beeld Kelly-ann van Steveninck

Lyrische ik

De eerste dichtregels luiden: ‘ik schrijf u [ ] een woordje om [ ]/te zeggen laten we [ ] samen blijven [ ]//mijn jeugd is weg [ ] ik bedoel de tijd dat men niet voelt dat men leeft /en zonder moeite leeft [ ]//gij begrijpt dat’.

De directe aanspreekvorm is behouden. Interpunctie en kapitalen zijn komen te vervallen en regelafbrekingen komen van Nasr. Hij heeft een liefde voor de eigenheid van taalgebruikers, dus deze haalt hij naar voren middels het gedoseerd gebruik van Franse woorden en archaïsch Nederlands.

Onze eerste (eigentijdse) connotatie met woordje is ‘een hartig woordje wisselen’. Het verkleinwoord (een relativering) staat in contrast met de emotionele intensiteit van de erop volgende zinnen: ‘laten we samen blijven’ en ‘mijn jeugd is weg’.

Vervolgens haalt de ‘lyrische ik’ herinneringen op aan de plaatsen uit zijn jeugd (Rijswijk, Zundert, Drenthe) waar ‘we’ zo fijn gewandeld hebben samen. En dan de prachtige slotstrofe: ‘zamen/vielen de bladeren van de boomen/ lag de mist op het gras’. Het losse woord ‘zamen’ wordt uitgelicht door de archaïsche spelling. De inverse zinnen met beschrijving van herfstig natuurschoon onderstrepen de melancholische stemming van de lyrische ik.

Ziekte van het zuiden

Daarmee is de toon van de bundel gezet. Aan het woord is een schilder die meer terugblikt op zijn leven dan vooruitkijkt. Hij zou zich zomaar tot zijn geliefde kunnen richten. Dat idee wordt versterkt door zinnen als: ‘Ik wil [ ] niet terug//ik wil u/ik bestudeer de natuur om geen gekke dingen te doen/ raisonable te blijven// bloeiende abrikozenbomen/gras met witte bloemen/(..) ze zijn helemaal voor u’.

De wanhoop van de schilder neemt toe naarmate de bundel vordert: ‘ik kan [ ] wil [ ] mag niet leven zonder liefde//in afwachting daarvan/verslind ik [ ] de werkelijkheid’. Ook maakt de verteller gewag: van ‘een ziekte van het zuiden’, een slechte gezondheid en de naderende dood. Hij is klaar met leven en eindigt met: ‘ik heb geen houvast [ ]/kleur is in opmars [ ]//vincent.’ Met Wij waren onder de betovering heeft Nasr echt poëzie gemaakt van Van Goghs brieven. We zíjn onder de betovering.

null Beeld

Wij waren onder de betovering

Ramsey Nasr
Poëziecentrum, 32 blz.
Geschenk bij aankoop van €12,50 aan poëzie

Meer over