PlusInterview

Historische thriller over door politie vermoorde Poolse tiener: ‘Trieste is dat dit nog steeds overal voorkomt’

In 1983 vermoordden Poolse politieagenten een tiener. Die gebeurtenis wordt in handen van regisseur Jan P. Matuszyński een urgente en gestroomlijnde historische thriller. ‘Ik wilde een film maken die de volledige waarheid van deze zaak probeert te vatten.’

Joost Broeren-Huitenga
Sandra Korzeniak als Barbara Sadowska, de moeder van de vermoorde tiener Grzegorz Przemyk, in ‘Leave No Traces’. Beeld
Sandra Korzeniak als Barbara Sadowska, de moeder van de vermoorde tiener Grzegorz Przemyk, in ‘Leave No Traces’.

“Ga voor de buik, zodat je geen sporen achterlaat,” drukt een agent zijn collega’s op het hart. Met hernieuwde energie beuken ze vervolgens in op tiener Grzegorz Przemyk.

De 18-jarige Przemyk (Mateusz Gorski) en zijn schoolvriend Jurek Popiel (Tomasz Ziętek) werden in het Warschau van 1983 opgepakt voor een vergrijp van niks. Een misverstand, in feite: ze waren verheugd over het slagen voor hun eindexamens, maar hun uitbundigheid werd aangezien voor politiek protest. En dus werden ze meegesleept naar het bureau en daar stevig onder handen genomen. Zo stevig dat Przemyk twee dagen laten overleed aan interne bloedingen.

De dood van Przemyk veroorzaakte grootschalige protesten, een van de vonkjes voor de revolutie die uiteindelijk zou leiden tot de val van het communistisch bewind in 1989. De Poolse filmmaker Jan P. Matuszyński (38) maakte er de urgente en uitgebeende historische thriller Leave No Traces over, gebaseerd op het gelijknamige non-fictieboek van Cezary Lazarewicz.

In de doofpot

“De film vertelt lang niet het hele verhaal,” vertelt Matuszyński op het filmfestival van Venetië, waar Leave No Traces vorig jaar september in competitie draaide. “Sterker nog: het is maar een fractie. Alleen al de relatief korte tijd die Grzegorz op het politiebureau doorbracht, zou een film op zichzelf kunnen worden. Maar ik wilde het comprimeren, tot iets met zo puur mogelijke emoties.”

Na Grzegorz’ dood begint een gevecht voor gerechtigheid, een strijd die wordt gevoerd door Jurek en door Grzegorz’ moeder Barbara Sadowska (Sandra Korzeniak), een dichter en als activiste verbonden aan Lech Wałęsa’s destijds verboden vakbond Solidarność. Beiden krijgen het complete staatsapparaat op hun nek, die de zaak met alle macht in de doofpot probeert te stoppen. Geen middel wordt geschuwd: van lastercampagnes tegen Barbara en Jurek tot pogingen de verplegers die Grzegorz naar het ziekenhuis vervoerden de schuld in de schoenen te schuiven.

Regisseur Jan P. Matuszyński: ‘Het perspectief van de ooggetuige biedt een meer filmische manier om het verhaal te vertellen.’ Beeld Lukasz Bak
Regisseur Jan P. Matuszyński: ‘Het perspectief van de ooggetuige biedt een meer filmische manier om het verhaal te vertellen.’Beeld Lukasz Bak

“In eerste instantie dacht ik toen ik het boek las dat Barbara de hoofdpersoon van de film zou worden,” vertelt Matuszyński. “Maar haar perspectief was te beperkt. Dat was een heel intieme, emotionele arthousefilm over rouw geworden – maar dat was niet primair mijn interesse. Ik wilde een film maken die een greep doet naar de volledige waarheid van deze zaak. Het perspectief van de ooggetuige biedt een meer filmische manier om het verhaal te vertellen, omdat het ons de vrijheid gaf om af en toe ook op andere plekken te kijken, bijvoorbeeld naar hoe de machthebbers er op reageren.”

Vertwijfeling en onverzettelijkheid

Maar het meest aangrijpende aan de film zijn toch de menselijke verhalen van Jurek en Barbara, die een complexe onderlinge relatie hebben en ieder op hun eigen manier stuiten op weerstand in hun persoonlijke omgeving. Jurek moet zich afzetten tegen zijn conservatieve ouders en ziet zich zelfs gedwongen om onder te duiken. In het spel van Tomasz Ziętek komen zijn vertwijfeling en onverzettelijkheid prachtig samen.

Jurek is overigens een fictief personage – het enige in de film. Hij is een amalgaam van meerdere personen die in werkelijkheid getuige waren van de mishandeling door de politie. Die ingreep is tekenend voor hoe Matuszyński in zijn film, ondanks een speeltijd van meer dan tweeënhalf uur, de complexiteit van de realiteit stroomlijnt.

“Het is zo’n persoonlijk verhaal, maar we kunnen nooit weten wat de echte getuigen in hun privélevens gezegd hebben. Veel van de feiten in de film konden we staven aan bewijsmateriaal en uitspraken tijdens de rechtszaak – van welke boeken Grzegorz in zijn kast had staan tot hoe vaak hij precies werd geslagen op dat politiebureau. Maar de dialogen moesten we zelf schrijven, en het voelde niet goed om die een bestaand persoon in de mond te leggen.”

Een bredere blik

Matuszyński werd geboren in 1984, krap een jaar na de moord op Przemyk. “Je zou kunnen zeggen dat ik dus een frisse blik op de zaak en op die tijd heb,” zegt hij. “Dat klinkt mooi, maar ik weet niet of het waar is. Ik heb best nog herinneringen aan die periode, en hoorde de verhalen van mijn ouders en hun generatiegenoten.”

Toch lijkt de regisseur met een bredere blik naar de dood van Przemyk te kijken dan die eerdere generaties. Voor hem waren de dood door politiegeweld van de zwarte Amerikaan George Floyd en de Black Lives Matter-beweging die daaruit voortkwam evengoed aansporingen om Leave No Traces te maken. “Het trieste is dat dit soort zaken overal ter wereld voorkomt, ook nu nog. Hoewel we dus hard werkten om de details van de Poolse context zo exact mogelijk te krijgen, is het volgens mij – helaas – een heel universele film.”

Leave No Traces is te zien in Rialto De Pijp en Rialto VU.

Cezary Lazarewicz

Voor zijn research naar de zaak en de periode leunden Matuszyński en coscenarist Kaja Krawczyk-Wnuk vooral op het boek van Cezary Lazarewicz. “Hij behandelt nog veel meer dan we in de film konden tonen,” vertelt de regisseur. “Hij zet bijvoorbeeld ook de hele geschiedenis van Barbara Sadowska’s activisme uiteen, en het vervolg van de rechtszaak in de jaren negentig.”

Lazarewicz gaf de filmmakers inzage in zijn hele archief rond deze zaak – nieuwsberichten, processen verbaal, rechtbankverslagen en ander archiefmateriaal. En hij bracht ze in contact met de nog levende betrokkenen. “Michał Wysocki, een van de verplegers die Gregorsz van het politiebureau naar het ziekenhuis brachten, werd een consulent voor de film. Omdat hij als enige de telefoon opnam, haha. Voor mij was hij een onmisbare schakel in het maakproces: een direct contact met die wereld van 1983 en haar vreemde, kafkaëske sfeer.”

Meer over