PlusBoekrecensie

Het gecompliceerde, experimentele schrijverschap van Danilo Kiš

Danilo Kiš doet in zijn boek Homo ­Poëticus een poging de wereld helemaal te begrijpen. De lezer die op zijn beurt het boek wil begrijpen, doet er goed aan eerst het nawoord te lezen.

Maarten Moll
Danilo Kiš in 1980.  Beeld Getty Images
Danilo Kiš in 1980.Beeld Getty Images

Het is geen makkelijk boek, Homo Poëticus, in die zin dat zonder voorkennis veel van de betekenis verloren kan gaan. De Joegoslavische Danilo Kiš (1935-1989) studeerde literatuurwetenschappen in Belgrado en gaf later les aan universiteiten in Frankrijk, en was van literatuur bezeten en doordrenkt.

Daarom is het misschien raadzaam om, als u nooit iets van Kiš heeft gelezen, eerst het zeer fraaie nawoord van Guido Snel te lezen. Dat nawoord heeft als titel Variaties op een nawoord, en is een twintig pagina’s tellend stuk dat is opgebouwd uit zeventien hoofdstukken. Het is te lezen als een biografie van een schrijversleven.

Encyclopedie van een Midden-Europees familieleven

Snel, docent Europese geschiedenis aan de UvA, probeert zo het gecompliceerde, experimentele schrijverschap van Kiš uit de doeken te doen. Dat doet hij door te veronderstellen dat sommige hoofdstukken zijn overgenomen uit encyclopedieën, zoals De encyclopedie van hybride schrijvers, De encyclopedie van writer’s writers, De encyclopedie van schrijvers-encyclopedisten, en De Encyclopedie van Joodse schrijvers.

Over dat laatste: Kiš’ vader, een Hongaarse Jood, werd in Auschwitz vermoord. In de drie boeken Kinderleed, Tuin, as en Zandloper (verzameld in Familiecircus) beschrijft Kiš zijn familiegeschiedenis. Een soort encyclopedie van een Midden-Europees familieleven.

Dat het woord encyclopedie vaak voorkomt, heeft ook te maken met een van de in het Nederlands vertaalde boeken van Kiš: de prachtige verhalenbundel De encyclopedie van de doden. Dat werk, en de verhalen in Een grafschrift voor Boris Davidovitsj, kan worden aangeduid als documentaire fictie, een montage van al dan niet gefingeerde citaten en documenten, geïnspireerd op het werk van Borges. (Zoals Aleksandar Hemon zich in zijn mooie verhalenbundel Wat is er toch met Bruno? (2000) weer schatplichtig toont aan Kiš.)

Hoe te schrijven, hoe te leven?

Over het gelijknamige verhaal merkte Kiš ooit op: ‘Wat het verhaal Encyclopedie van de doden zelf betreft, en de beschrijving van die encyclopedie als verzamelplaats van alle menselijke gebeurtenissen, dat is slechts de metafoor van mijn eigen poëtica in zijn ideale, nooit bereikte vorm.’

De wereld helemaal begrijpen, zoiets. Daartoe doet hij in Homo Poëticusook een poging. De niet altijd even doorgrondelijke teksten hebben met twee vragen te maken: hoe te schrijven en hoe te leven?

Door eerst dat nawoord te hebben gelezen laten Kiš’ stukken zich beter genieten. En vergeet daarna niet zijn romans en verhalen te lezen.

Homo Poëticus

Danilo Kiš
Vertaald door Reina Dokter en Pavle Trkulja.
De Arbeiderspers (Privé-domein nr. 310)
€23,99. 300 blz.

null Beeld
Meer over