PlusRecensie

Hannes Minnaar speelt Ullmann: energieke gekte, dramatische geladenheid

Viktor Ullmann, Jood en vrijmetselaar, had kunnen uitgroeien tot een van de meest gespeelde componisten van de vorige eeuw, ware het niet dat de nazi’s hem op 46-jarige leeftijd in 1944 in Auschwitz vermoordden.

Erik Voermans
Pianist Hannes Minaar. Beeld Marco Borggreve
Pianist Hannes Minaar.Beeld Marco Borggreve

In het derde kwart van de vorige eeuw begon een bescheiden renaissance, met de Amsterdamse wereldpremière van zijn opera Der Kaiser von Atlantis (1975 in Theater Bellevue) als eerste aanzet. Inmiddels bestaat Ullmann weer, al durf je je niet af te vragen hoeveel muziek van zijn hand voorgoed is verdwenen.

Hoe bijzonder taal en idioom van Ullmann zijn – ergens halverwege Janácek, Sjostakovitsj en Zemlinsky – werd ook weer bewezen met de uitvoering in de ZaterdagMatinee (zonder publiek helaas) van zijn Pianoconcert uit 1939 door Hannes Minnaar en het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van de fantastische James Gaffigan.

Wringende harmonieën

Het stuk begint ritmisch energiek, met repeterende tonen en tierende koperblazers en wordt gevolgd door een ronduit aangrijpend langzaam deel, met wringende, maar nooit atonale harmonieën. Opmerkelijk is ook het gebruik van de banjo in de (zeer korte) finale, een instrument dat Ullmann ook al in zijn opera gebruikte.

Minnaar speelde de verraderlijke noten voortreffelijk en ook het Radio Filharmonisch Orkest en dirigent Gaffigan toonden veel gevoel voor deze bijzondere midden-Europese klankwereld. Dat Minnaar het concert bij wijze van ouverture begon met de Prelude en fuga nr. 12 in gis was zeldzaam geslaagd, omdat ook hier eenzelfde mix van energieke gekte en dramatische geladenheid hoorbaar is.

Na een korte onderbreking volgde Symfonie nr. 9 van Sjostakovitsj, in 1945 geafficheerd als heroïsche bevrijdingssymfonie, maar door de componist zo rijkelijk van dubbele bodems voorzien dat de Sovjetautoriteiten uitvoeringen van het stuk veiligheidshalve maar ontmoedigden.

Hannes Minnaar speelde de verraderlijke noten voortreffelijk.  Beeld Simon van Boxtel
Hannes Minnaar speelde de verraderlijke noten voortreffelijk.Beeld Simon van Boxtel

NTR ZaterdagMatinee. Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. James Gaffigan. Solist: Hannes Minnaar, werken van Sjostakovitsj en Ullmann. Gehoord 22/1 via NPO Radio 4.