Plus

George Crumb (1929-2022) was een romantische modernist

Op 6 februari is de grote Amerikaanse componist George Crumb overleden. Hij was 92.

Erik Voermans

In maart 1970 voltooide de Amerikaanse componist George Crumb zijn strijkkwartet Black Angels. Het werd niet alleen zijn bekendste stuk, het was ook de aanleiding tot de oprichting van het wereldberoemd Kronos Kwartet.

George Crumb Beeld Keith Beaty/Getty Images
George CrumbBeeld Keith Beaty/Getty Images

Crumb, die 6 februari op 92-jarige leeftijd overleed, schreef Black Angels uit wanhoop over de oorlog in Vietnam. Nieuw was dat Crumb elektrische versterking van de strijkinstrumenten voorschreef en dat de musici veel meer moeten doen dan alleen maar viool, altviool of cello spelen. Soms moeten ze met metalen vingerhoedjes op de snaren tikken, aan het slot moeten ze kristallen glazen tot klinken brengen en de tweede violist en de cellist moeten slaan op een tamtam.

Black Angels maakte Crumb in een klap beroemd. In de jaren tachtig en negentig was hij een van de meest uitgevoerde moderne componisten, ook in Nederland, waar pianist Robert Nasveld veel van Crumbs indrukwekkende pianowerken speelde.

Toegankelijk werk

Crumb was een van de eerste componisten die timbre tot zijn belangrijkste creatieve preoccupatie maakte. Dat maakte zijn werk, hoewel het in de modernistische traditie stond, toegankelijker dan dat van componisten die theoretischer structuurmodellen hanteerden.

Crumb was daarnaast een eclecticus, die vrij naïef allerlei muziek mengde, uit heden en verleden en uit alle windstreken. Wat zijn werk verder aantrekkelijk maakte was dat hij theatrale elementen toevoegde. Hij liet musici maskers dragen en schreef soms geritualiseerde bewegingen voor. Dat laatste bracht talloze choreografen ertoe zijn muziek te gebruiken in hun dansvoorstellingen.

Maar de belangrijkste reden voor Crumbs populariteit was dat hij sentimenteel en nostalgisch durfde te zijn, waardoor zijn werk direct aansprak. Hij noemde zichzelf een romanticus. Bartók, Mahler en Debussy waren zijn favoriete componisten.

Crumb was een componist van de nacht, het tijdstip van de geheimzinnigheid, de poëzie, de maan en de dood. Het volstaat bijna om een paar titels te noemen: Black Angels: 13 images from the dark land, A haunted landscape en Songs, drones and refrains of death. Het werk Quest heeft deeltitels als Dark paths en Nocturnal.

Experimenten met geluid

In zijn pianowerken, die meestal versterkt werden, ontbraken nooit de met de hand in het binnenwerk gedempte tonen, een klank die hij ‘fatalistisch’ noemde, a sound of destiny. Zijn beroemdste pianowerk is het vierdelige Makrokosmos, overduidelijk geïnspireerd door Bartóks Mikrokosmos.

“Met mijn Five Pieces for Piano begon ik gericht te experimenteren met geluid. Ik voelde me een beetje een pionier, want van Cage en zijn prepared piano had ik geen kennis. Door de piano als percussie-instrument te benaderen, opende zich voor mij een heel nieuwe wereld aan mogelijkheden,” zei hij in 1990 in deze krant.

Van zijn lievelingsdichter Federico García Lorca zette hij vele teksten op muziek, waaronder Madrigals, Book I-IV, waarvan er veel als eerste werden gezongen door de donker getimbreerde mezzosopraan Jan DeGaetani, zijn muze. De rijkelijk aanwezige doodssymboliek was daarbij niet te missen. Schitterend is ook Appartition voor sopraan en versterkte piano, op Walt Whitmans When Lilacs Last in the Dooryard Bloom’d.

Geen gewonen notenbalken

Crumbs symbolistische aard uitte zich ook in zijn manier van noteren. Geen componist schreef fraaiere partituren. Gewone notenbalken voldeden niet meer. Hij vormde die om tot symboolgeladen cirkels, kruizen, sterren of spiralen, wat de leesbaarheid overigens niet ten goede kwam.

In de jaren negentig kreeg Crumb een writer’s block, dat hij te boven kwam door zich te concentreren op Amerikaanse volksliedjes, die uiteindelijk leidden tot een omvangrijke, zevendelige cyclus van American Songbooks, die reiken van liederen uit de Appalachen, uit de streek waar hij werd geboren (West-Virginia), tot spirituals en cowboy- en soldatenliederen. Een aantal ervan was in 2017 te horen in het Holland Festival.

Ook als docent genoot Crumb aanzien. Minstens drie leerlingen brachten het tot wereldroem: Osvaldo Golijov, Christopher Rouse, Jennifer Higdon.

Meer over