PlusAchtergrond

Gehoorzaam niet bij voorbaat, en 19 andere actuele lessen uit de vorige eeuw

Krijgsgevangenen van het nazischrikbewind in de Tweede Wereldoorlog tegenover de opkomst van Vladimir Poetin, die door de vergeldingsoorlog in Tsjetsjenië ongekend populair werd. Beeld Nora Krug
Krijgsgevangenen van het nazischrikbewind in de Tweede Wereldoorlog tegenover de opkomst van Vladimir Poetin, die door de vergeldingsoorlog in Tsjetsjenië ongekend populair werd.Beeld Nora Krug

Na de verkiezing van Donald Trump in 2016 schreef de Amerikaanse hoogleraar geschiedenis Timothy Snyder het boek Over tirannie, twintig lessen uit de twintigste eeuw. Nu is er een door Nora Krug geïllustreerde editie.

Marjolijn de Cocq

‘Gehoorzaam niet bij voorbaat.’ ‘Pas op voor paramilitairen.’ ‘Verdedig maatschappelijke instellingen.’ ‘Blijf nadenken als je een wapen moet dragen.’ ‘Let op gevaarlijke woorden.’ Het zijn enkele van de twintig lessen die hoogleraar geschiedenis Timothy Snyder ontleende aan de twintigste eeuw en die dezer dagen met de oorlog in Oekraïne een extra lading van doem in zich dragen.

Maar Snyder schreef zijn boek Over tirannie vlak na de verkiezing van Donald Trump in 2016 – hoe de democratie te verdedigen als er een dictator aantreedt? Een beknopte kijk op hoe de geschiedenis doorwerkt, maar ook als een set leefregels voor zichzelf. Het boek domineerde de New York Times-bestsellerlijst voor non-fictie. Nu is er een nieuwe editie, waarvoor Snyder de Duitse schrijver en illustrator Nora Krug benaderde.

Hij had haar boek Heimat uit 2018 gelezen, een graphic novel, familieplakboek en onderzoeksjournalistiek project ineen over haar eigen familie, het Duitse naziverleden en Duits zijn anno nu. Hij had haar meteen daarna opgebeld, zo vertelt hij in een interview in The Guardian. “Wil je dit alsjeblieft doen? Ik wilde ook een nieuwe versie maken, ik heb wat dingen die heel erg specifiek waren voor 2016 eruit gehaald en wat regels toegevoegd over 2020.”

Schatkamers van ons bewustzijn

Krug illustreert net als in Heimat met losse tekeningen, strips, foto’s en andere documentatie. ‘Ik werk met een veelheid van visuele stijlen en technieken om de fragmentarische aard van het geheugen te benadrukken en recht te doen aan de emotionerende effecten van historische gebeurtenissen,’ schrijft ze in haar fotoverantwoording.

In dit boek combineerde ze haar eigen aquarellen, potloodtekeningen en papieren vouwwerkjes met foto’s en beeldmateriaal uit verschillende periodes en contexten om te benadrukken dat tirannie universeel en tijdloos is. Een foto van een groep Joodse vrouwen vlak voor executie door Duitse militairen en paramilitairen door Letse collaborateurs op 15 december 1941 uit het Yad Vashem Fotoarchief; maar ook een strook behang uit de jaren veertig-vijftig, tijdens een renovatie gevonden achter een gipsplaatmuur in haar huis.

Timothy Snyder is hoogleraar geschiedenis aan de universiteit van Yale en medewerker van het Instituut voor Menswetenschappen in Wenen.

Nora Krug is schrijver en illustrator van Heimat. Terug naar het land van herkomst. Ze is docent illustratie aan de Parsons School of Design in New York.

Krug: ‘Sommige voorwerpen die ik voor dit boek heb gekozen, zijn afkomstig van vlooienmarkten en antiekwinkels – schatkamers van ons collectieve bewustzijn. Ik zie deze beelden als zwijgende getuigen; ze sporen ons aan om terug te blijven denken aan de verhalen die ons vormen en helpen ons te begrijpen dat geschiedenis meer inhoudt dan alleen het verleden.’

Cyberoorlog en gerichte leugens

Over tirannie is geschreven vanuit Amerikaans standpunt, een ‘hier’ waarin Rusland en Oekraïne ‘daar’ zijn. ‘Leer van mensen in andere landen’, is een van Snyders lessen. Hij beschrijft hoe in 2016 Amerikaanse journalisten de verkiezingscampagne om het presidentschap verkeerd interpreteerden. Terwijl een ogenschijnlijk kansloze kandidaat horde na horde nam en overwinning na overwinning boekte, verzekerden Amerikaanse commentatoren dat hij in de volgende ronde wel zou worden tegengehouden.

Maar voor Oekraïense en Russische journalisten, wie de campagne van Trump in velerlei opzichten bekend voorkwam, was de einduitslag geen verrassing. ‘Volgens Oekraïners reageerden de Amerikanen lachwekkend traag op de overduidelijke dreigingen van cyberoorlog en gerichte leugens,’ aldus Snyder. ‘Rusland gebruikte veel technieken die het tegen Oekraïne had gebruikt later tegen de Verenigde Staten – terwijl het Oekraïne binnenviel.’

Zijn conclusie: ‘De geschiedenis, die een tijdlang van west naar oost leek te lopen, lijkt nu van oost naar west te trekken. Alles wat hier gebeurt, lijkt daar eerst te gebeuren.’ Hij beschrijft hoe Poetin volkomen onbekend en onbemind was toen hij in 1999 door een verzwakte Boris Jeltsin tot premier werd benoemd. En hoe hij terreuraanslagen benutte – ‘moderne tirannie is terreurmanagement’ – om een vergeldingsoorlog tegen de Russische moslimbevolking in Tsjetsjenië te beginnen, en ongekend populair werd.

Net zoals Hitler de Rijksdagbrand aanwendde om een machtigingswet uit te vaardigen waardoor hij per decreet kon regeren – Over tirannie is zo ook een toegankelijke geschiedenisles. Snyder citeert Shakespeares Hamlet: ‘De tijd is uit het lood/ En ’t meeste kwelt,/dat ik degeen moet zijn die hem herstelt.’

Onze tijd is zeker uit het lood, aldus Snyder. ‘We zijn de geschiedenis om bepaalde redenen vergeten en als we niet oppassen zullen we haar om andere redenen negeren. We zullen ons tijdsbesef moeten herstellen als we ons weer voor de vrijheid willen inzetten.’

null Beeld

Over tirannie

Timothy Snyder
geïllustreerd door Nora Krug
vertaald door Inge Pieters
Balans, €19,95
128 blz.

Meer over