PlusRecensie

Fenomenaal en doodeng: ITA-acteurs laten weer zien wat ze waard zijn met openluchtvoorstelling The Damned

Met zijn allereerste openluchtvoorstelling in Nederland zet Internationaal Theater Amsterdam (ITA) met The Damned een monumentale familietragedie in het bos op de planken. Je kijkt je ogen uit, meevoelen is van minder groot belang.

Lorianne van Gelder
Steven Van Watermeulen en Bart Bijnens in ‘The Damned’. Beeld Jan Vers
Steven Van Watermeulen en Bart Bijnens in ‘The Damned’.Beeld Jan Vers

In het Amsterdamse bostheater kwam je jaren om te lachen, met een glas witte wijn en een picknickmand op schoot. Midzomernachtsdroom speelde er, of De Drie Musketiers. Maar dit jaar neemt een tragisch familie-epos het podium in het bos over: The Damned, naar de film La caduta degli dei (1969) van Luchino Visconti, over de Duitse adellijke staalfamilie Von Essenbeck, vrij naar de werkelijke bestaande staalmagnaten Von Krupp, en hun keuze om te collaboreren met de nazi’s.

The Damned was in 2016 eerder te zien als Les Damnés in het Palais des Papes op het festival van Avignon. Een bejubelde voorstelling, gespeeld door de Comédie Française en geregisseerd door Ivo van Hove. Nu neemt Van Hoves eigen gezelschap de honneurs waar, voor het eerst in Nederland in de buitenlucht, overgeleverd aan het wisselvallige Nederlandse zomerweer. De voorstelling heeft wat Van Hove betreft eeuwigheidswaarde en is, de oorlog in Oekraïne indachtig, actueler dan ooit. Geld verdienen aan bloedvergieten is helaas van alle tijden.

Tijdens de première is het een zwoele zomeravond. Het toneel wordt bedekt door een terracottavloer, een arena waar een familiefeest, overspel, incest en een massamoord zullen spelen. Links staan het kostuumrek, de grimetafels en een reeks bedden, hier begint het leven. Rechts een rij doodskisten, daar eindigt het. En in het midden torent een beeldscherm waarop we de intieme scenes kunnen volgen, gefilmd door een technicus die voor de acteurs uitrent.

Inlijsten

Het plot staat bol van shakespeareaanse intriges. De pater familias, Joachim von Essenbeck, is steenrijk en eigenaar van grote staalfabrieken. Het is 1933 en hij moet beslissen of hij samen gaat werken met de net opgekomen nazipartij.

Zijn keuze heeft een reeks dramatische gevolgen. Niet alleen politiek gezien komt de familie onder druk te staan, ook binnen de familie zijn perverse machinaties gaande: incest, ijdelheid en machtswellust zijn de motor naar de ondergang. Er is een machtsspel à la Lady Macbeth, een King Lear-achtig vader-dochterdrama en de verontrustende oedipale relatie van Sophie von Essenbeck met haar zoon Martin (Hamlet indachtig).

Dankzij de scenografie van Jan Versweyveld en de video van Tal Yarden komen er beelden voorbij die je onmiddellijk wilt inlijsten. Zo filmisch is het Bostheater nog nooit geweest. De scène waarin de SS tijdens de Nacht van de Lange Messen afrekent met de SA is een imposant bacchanaal op het scherm. Terwijl er slechts twee acteurs op de vloer staan, zie je op het videoscherm een orgie van mannen, en daarna, een bloedbad.

Maar in alle esthetiek blijft de ontwikkeling van de personages achter. Dat ligt misschien aan het feit dat er zo veel moet gebeuren, maar ook aan de persoonlijke drijfveren die ondergeschikt lijken aan het totaalplaatje van ‘het kwaad’ dat Van Hove wil laten zien. De moorden volgen elkaar razendsnel op, allianties veranderen rap, haat groeit vlugger dan je kunt bijhouden. Met geen van de familieleden voel je echt mee.

Adembenemend

Toch is dat voor de totaalervaring geen bezwaar. De omlijsting van de bomen geeft het geheel een spectaculair Duits-romantisch beeld van woeste natuur, terwijl metalen stoomfluiten midden op het podium je naar de staalfabriek transporteren. Kostuums worden steeds zwarter naarmate de SS en de dood om zich heen grijpen, de duistere muziek zwelt aan en tegelijkertijd wordt het bos donkerder.

De acteurs van ITA tonen andermaal hun grootse talent en trotseren fysiek en talig net zo makkelijk een podium in een bos als een schouwburg die van alle gemakken is voorzien. Indrukwekkendst is Majd Mardo als het androgyne, op seks beluste pedofiele moederskindje Martin von Essenbeck. Hij is fenomenaal en doodeng: het ene moment lief en aaibaar, het volgende moment ranzig en gewelddadig. Zijn slotscène, naakt, met machinegeweer, beneemt je de adem.

The Damned
Door: Internationaal Theater Amsterdam
Regie: Ivo van Hove
Gezien: 18/6 in het Amsterdamse Bostheater
Nog te zien: t/m 23 juli aldaar