PlusAchtergrond

Expositie ‘Dierbaar’ in Hoorn: katten werden lang gezien als handlangers van de duivel

De tentoonstelling Dierbaar in het Westfries Museum in Hoorn onderzoekt de relatie tussen mens en dier, vroeger en nu. Bioloog Midas Dekkers is in de bijbehorende audiotour een goede en leuke gids.

Peter van Brummelen
Adriana van Zoest: Zeven kilo goud. Beeld
Adriana van Zoest: Zeven kilo goud.

Kunstenares Adriana van Zoest heeft een vriezer vol dode dieren. Dat hebben meer mensen, maar dan gaat het om in stukken gesneden dieren, om op te eten. Bij Van Zoest liggen ze er in hun geheel en zijn ze niet bedoeld voor consumptie: een muis, een eendagskuiken, een voorn, een kikker...

Is Van Zoest toe aan een nieuw schilderij, dan kijkt ze wat er in de vriezer ligt. Met de precisie van een 17de-eeuwse fijnschilder legt ze het levenloze dier vast, een vaak langdurig proces. Soms schildert ze ook levende dieren. 7 kilo goud heet het schilderij dat ze maakte van haar kat Hermes.

Onhandelbare zwerver

De kat kwam bij haar aanlopen als verwilderde en onhandelbare zwerver. Inmiddels noemt ze het beest haar grootste vriend. Op het meer dan levensgrote portret dat ze van Hermes maakte, staat hij er op heel voordelig op. Je hoort hem in gedachten tevreden spinnen. “Ik wil hem wel aaien,” horen we een bezoeker van Dierbaar zeggen.

De liefde van de mens voor de kat is relatief nieuw. Tot ver in de middeleeuwen werd hij gezien als een handlanger van de duivel, lang daarna werd hij hooguit gewaardeerd als muizenjager. De walvissen, die we nu met zijn allen zo mooi en zielig vinden, werden beschouwd als drijvende vetpotten. En paarden? Daar was niets liefs of edels aan, dat waren gewoon transportmiddelen.

Dierenliefde

Wie in zulk gebrom de stem van Midas Dekkers meent te herkennen, zit goed. Nederlands bekendste bioloog verzorgt de audiotour bij Dierbaar, een tentoonstelling over onze in de loop der eeuwen veranderde relatie met dieren. En dat doet hij goed en leuk. Hij is de gids die veel wetenswaardigheden heeft te delen, maar die mild-ironisch ook stilstaat bij de hypocriete kanten van de hedendaagse dierenliefde.

Dierbaar begint met hedendaagse kunstenaars. Er zijn die schilderijen van Adriana van Zoest, maar er zijn ook sculpturen van Miriam Knibbeler, in wier werk dieren een vast thema zijn. Ze maakt beelden die in een mensenhand passen, maar ook enorme werken. Drifter, het grootste werk op de tentoonstelling, is een beeld van een liggend paard, gemaakt van was. Ondanks het indrukwekkende formaat, lijkt het dier vooral kwetsbaar. Dit paard is duidelijk geen transportmiddel.

Miriam Knibbeler: Drifter. Beeld
Miriam Knibbeler: Drifter.

Na die hedendaagse werken voert gids Dekkers de bezoekers van Dierbaar langs de vaste collectie van het Westfries Museum. In het museum over de 17de eeuw zijn genoeg schilderijen en objecten te vinden die iets vertellen over de toenmalige verhouding tussen mens en dier. Daar kwam nog geen liefde aan te pas, maar heel sporadisch werden al wel huisdieren voor de lol gehouden.

Rariteitenkabinet

In de zaal waar vooral objecten uit het rariteitenkabinet van de Enkhuizer arts en wetenschapper Bernardus Paludanus (1550-1633) zijn te zien, zijn de overblijfselen van een schildpad een recente toevoeging. Ze werden gevonden bij een opgraving in Enkhuizen. De schildpad, de oudste van Nederland, werd in de 17e eeuw door iemand in Enkhuizen als huisdier gehouden.

De letters PD op zijn schild moeten de initialen van zijn eigenaar zijn, het in datzelfde schild geboorde gaatje zal bedoeld zijn geweest om het uit het huidige Amerika afkomstige beest aan een lijntje te kunnen houden.

Seksuele lading

Op een zogeheten keukenstuk van de Hoornse schilder Jan Albertsz. Rotius (1624-1666) liggen dode dieren uitgespreid op een tafel; een bewijs van de rijkdom van de opdrachtgever. Zoals dat gaat bij stillevens uit die tijd staat het schilderij bol van de symboliek met vooral een seksuele lading. De vogels verwijzen naar het werkwoord veugelen, dat ook nu nog wel gebruikt als eufemisme voor het beoefenen van de geslachtsdaad.

En kijk eens goed naar de eend die de keukenmeid zo bevallig in de hand houdt. Die vorm die zich aftekent in de borst en hals van het beest... Inderdaad, een fallussymbool.

Een paar zalen verder heeft op een schilderij van Nicolaas Verkolje een deftige dame een hondje op schoot, dat smachtend naar haar opkijkt. We zijn inmiddels in de 18de eeuw beland, waarin dierenliefde zoals we die nu kennen voorzichtig zijn intrede deed, vooral in de zogeheten hogere kringen. Zo’n schoothondje was een typisch damesattribuut; voor adellijke heren waren er jachthonden.

Maar ook op het schilderij van Verkolje zit dat keffertje niet zomaar bij het vrouwtje op schoot. Het beest symboliseert huwelijkse trouw.

Westfries Museum, Hoorn, t/m 17/7

Het Westfries Museum en Oekraïne

Wie met een bezoek aan het Westfries Museum wellicht even de beklemmende hedendaagse realiteit denkt te kunnen ontlopen, komt bedrogen uit. In 2005 werden 24 schilderijen en ongeveer 70 stukken zilver uit het museum gestolen. In 2014 werd een foto van een van de schilderijen ontdekt op een, jawel, Oekraïense website. Kunstdetective Arthur Brand kwam erachter dat gestolen kunstwerken uit het Westfries Museum te koop werden aangeboden in het criminele circuit. De Oekraïense autoriteiten deden aanvankelijk niets, maar begonnen in 2016 een onderzoek waar ook de geheime dienst van het land aan te pas kwam. Vijf schilderijen werden teruggevonden. Na te zijn gerestaureerd zijn ze sinds oktober 2017 te zien in een speciale zaal in het Westfries Museum. Waar de rest van de kunstbuit is gebleven, is volstrekt onduidelijk.

J.A. Rotius: Keukenstuk. De vorm van de hals en borst van de eend krijgt door de greep van de keukenmeid een symbolische betekenis. Beeld
J.A. Rotius: Keukenstuk. De vorm van de hals en borst van de eend krijgt door de greep van de keukenmeid een symbolische betekenis.