PlusAchtergrond

Esi Edugyan wil met verloren verhalen van zwarte mensen de geschiedenis herschrijven

De taak die de Canadese bestsellerschrijver Esi Edugyan op zich heeft genomen is belangrijk en misschien zelfs helend: in haar boek In het licht zet ze de verhalen van zwarte mensen in de schijnwerpers en grijpt zo de macht terug.

Mojdeh Feili
Esi Edugyan: ‘Om ten volle te kunnen beseffen wat mogelijk is voor je toekomst moet je een besef van het verleden hebben.’ Beeld David Levenson/Getty Images
Esi Edugyan: ‘Om ten volle te kunnen beseffen wat mogelijk is voor je toekomst moet je een besef van het verleden hebben.’Beeld David Levenson/Getty Images

De prijswinnende Canadese romanschrijver Esi Edugyan (1978) brengt ditmaal non-fictie voor haar lezers: In het licht, over de representatie van zwarte mensen in kunst. Ze vraagt aandacht voor de ongehoorde en verborgen verhalen van zwarte mensen die in allerlei kunstvormen zijn weergegeven – van portretkunst in de achttiende eeuw tot mondeling overgeleverde verhalen in Chinese kuststeden.

Als een wereldreiziger bezoekt Edugyan verschillende continenten, waarbij elke plek een eigen thema heeft: kijken in Europa, geesten in Canada, empathie in Amerika, de toekomst in Afrika en verhalen in Azië.

Helend

De verhalen van zwarte mensen vormen het centrale thema, maar Edugyan geeft ook veel bloot uit eigen leven. Die persoonlijke elementen maken het boek toegankelijk zonder dat het een memoir wordt. De focus ligt op het overdragen van historische en culturele kennis die niet altijd even bekend is bij het grote publiek. Door deze verhalen ‘in het licht’ te zetten, lijkt ze een poging te doen de geschiedenis te herschrijven.

De taak die ze op zich heeft genomen is belangrijk en misschien zelfs helend. Door het – voor zover mogelijk – terugbrengen van verloren verhalen van zwarte mensen vecht Edugyan terug tegen het geweld en de koloniale uitwissing. Want ‘naast het breken van het zwarte lichaam vonden subtielere, zij het niet minder verwoestende aanvallen plaats – moedwillige, systematische pogingen het verbindende geheugen van cultuur te vernietigen’.

Afrofuturisme

Dit is volgens haar ook kenmerkend aan afrofuturisme, een term die eerst alleen sciencefictionliteratuur aanduidde, maar die zich inmiddels heeft uitgebreid ‘naar niet alleen het hele scala van de Afrikaanse diaspora, maar ook naar een soort filosofie en persoonlijke ethiek’. Dit kunstgenre wordt getypeerd door verbeelding van een wereld die gebaseerd is op Afrikaanse culturen en geschiedenis.

Edugyan legt uit dat dit een radicale daad is: ‘Om ten volle te kunnen beseffen wat mogelijk is voor je toekomst moet je een besef van het verleden hebben, een gegeven dat in de schaduw van slavernij en kolonialisme moeilijk of zelfs onmogelijk was en blijft voor veel mensen van Afrikaanse afkomst.’ Volgens deze logica zou Edugyans werk gezien kunnen worden als de basis voor verder afrofuturisme.

Het is ook een gecompliceerde taak, wat blijkt uit het gebrek aan bronnen die het zwarte perspectief centraal stellen. De vraag die vaak terugkomt is wat het subject van de verhalen zou hebben gevoeld. Wat zou Dido Elizabeth Belle, in slavernij geboren, opgegroeid in een aristocratisch Brits gezin en geportretteerd door David Martin, hebben gevonden van de gespleten wereld waartoe ze was veroordeeld?

Dido Elizabeth Belle (links) met haar nicht en naaste metgezel Lady Elizabeth Murray, rond 1776. Beeld David Martin
Dido Elizabeth Belle (links) met haar nicht en naaste metgezel Lady Elizabeth Murray, rond 1776.Beeld David Martin

Had de Weense vrijmetselaar Angelo Soliman (geboren Mmadi Make) die opgezet eindigde in een rariteitenkabinet zijn naam zelf gekozen en was dit een poging om enige controle over zijn identiteit te verkrijgen? En wat moeten we opmaken uit het weinige dat we weten over Yasuke de ‘African Samurai’? Al deze vragen blijven onbeantwoord.

Toppunt van beschaving

Wat dit belicht is dat representatie niet zo simpel is als de aanwezigheid van een zwart persoon in een verhaal of afbeelding. Het roept vragen over agency op: wie krijgt de mogelijkheid om een verhaal te vertellen en uit welk perspectief wordt dat gedaan?

In het hoofdstuk over Azië legt Edugyan uit hoe verhalen het perspectief op een hele groep kunnen beïnvloeden. Japanners kregen vooroordelen over zwarte mensen door de verhalen van de Nederlanders, zonder dat zij zelf echt contact met zwarte mensen hadden.

Zo ontstond een beeld gevormd van zwartheid, maar ook van witheid. Edugyan: ‘Door langdurig cultureel contact veranderde het verhaal geleidelijk aan en werd wit-zijn het tegenovergestelde: het toppunt van beschaving, moed en schoonheid.’ Uiteindelijk ligt de macht bij degene die het verhaal mag vertellen. En deze macht grijpt Edugyan terug met dit boek. ‘Het dominante verhaal laat de as van de herinnering overhellen.’

Van ras veranderd

Hoewel ze veel interessante punten aanhaalt, legt ze soms ook haar eigen tekortkomingen bloot. Bijvoorbeeld als ze het heeft over Rachel Dolezal. Als witte vrouw die zich voordeed als zwart was zij voorzitter van een lokale afdeling van de The National Association for the Advancement of Colored People. Toen dit in 2015 uitkwam, beweerde ze dat ze transraciaal was – veranderd van ras.

Edugyan begint sterk door te stellen dat het idee van transracialisme voor velen niet tot de mogelijkheden behoort – dus een privilege is. Dolezal kan er inderdaad elk moment voor kiezen om haar wit privilege weer in te zetten. Deze keuze zou andersom nooit gemaakt kunnen worden.

Waar het schuurt is dat Edugyan haar ongemak hieromtrent louter afschuift op emotie. Ze suggereert zelfs dat ze Dolezal wellicht zelf een groot onrecht aandoet met deze gedachtegang. Hiermee zwakt ze haar eigen analyse, maar ook haar positie in het boek af.

Afronauten

Ondanks de zwaarte van de onderwerpen, die voor zwarte mensen intergenerationeel trauma kunnen oprakelen, lukt het Edugyan om humor en luchtigheid door het boek te vlechten, zoals het stuk over Edward Nkoloso’s Afronauten illustreert. Het gaat over een Zambiaans ruimteprogramma waarbij aspirant-astronauten bijvoorbeeld in een vat een heuvel af rolden om een ruimtevlucht te simuleren.

Hoewel dit verhaal aanvankelijk absurd lijkt, legt Edugyan uit dat het ook een verwerping van de westerse blik aanduidt. Het lijkt vanzelfsprekend dat alleen de westerse machten meededen aan de space race, maar de Afronauten stelden dat ter discussie op een satirische manier. Waarom zou alles op de westerse manier moeten gaan? Door dit soort leerzame anekdotes slaagt Edugyan erin om de leeservaring van soms zeer onprettige onderwerpen toch prettig te maken.

null Beeld

In het licht

Esi Edugyan
vertaald door Catalien van Paassen
Signatuur, €23,99
224 blz.

Meer over