Eeuwenoude globes te zien in het Scheepvaartmuseum

Twee eeuwenoude globes zijn onder handen genomen door restaurateur Francien van Daalen. Het resultaat is zaterdag en zondag te zien in het Scheepvaartmuseum.

Patrick Meershoek
De gerestaureerde hemelglobe van Gerard en Leonard Valk die vandaag en morgen in het Scheepvaart­museum te zien is Beeld Het Scheepvaart­museum
De gerestaureerde hemelglobe van Gerard en Leonard Valk die vandaag en morgen in het Scheepvaart­museum te zien isBeeld Het Scheepvaart­museum

Het noordelijk halfrond van antieke globes heeft meestal de meeste last van aanslag, vertelt restaurateur Francien van Daalen. Vanwege het roet van brandende kaarsen en haardvuren dat er door de eeuwen heen op is neergedaald. Het kost dagen om het vuil te verwijderen, voorzichtig rollend met een wattenstaafje, vooral niet vegen.

Hoe een globe daarvan kan opknappen, is vandaag en morgen te zien in het Scheepvaartmuseum. In de Admiraliteitskamer staan twee antieke globes die Van Daalen in opdracht van de eigenaar, het Noord-Hollands Archief in Haarlem, onder handen heeft genomen. Het is voor het eerst dat de pronkstukken aan het publiek worden getoond.

Vakmanschap
Het gaat om een aardglobe en een hemelglobe die naar schatting rond 1750 zijn vervaardigd in de uitgeverij van Gerard en Leonard Valk op de Dam. Vader en zoon Valk hadden een uitstekende reputatie als producenten van globes, zoals hun vakgenoot Willem Blaeu die een eeuw eerder genoot.

Ook Van Daalen raakte in haar atelier in Haarlem getroffen door het vakmanschap. Maar als restaurateur kan zij volgens eigen zeggen ook wild worden van een mooie schade. "Op deze bollen zaten strepen die naar alle waarschijnlijkheid zijn veroorzaakt door het geregeld oppoetsen van de meridiaan. De globes kregen elke keer ook een paar vegen mee."

Van Daalen restaureerde eerder tekeningen van Picasso, Renoir en Van Gogh, maar staat vooral bekend als specialist in waaiers en globes. Van de laatste categorie heeft ze inmiddels ongeveer vijftig exemplaren opgefrist, waaronder de beroemde grote globes van Willem Blaeu die in het bezit zijn van het Scheepvaartmuseum.

Behandelplan
De aanpak van een restaurateur lijkt veel op die van een arts. Ook Van Daalen stelt na een uitgebreide diagnose van de patiënt een behandelplan op. "Dat bespreek ik met de eigenaar. Er zijn allerlei afwegingen te maken. Zelfs het verwijderen van een oude vernislaag is een ethische keuze."

De grenzen van wat wel en wat niet kan, houdt Van Daalen zelf scherp in de gaten. "Een klant heeft me eens gevraagd op een beschadigde globe de bek van een zeemonster bij te tekenen. Dat kon in dat geval, maar alleen omdat er op die plek een stukje papier ontbrak. Ik zal nooit iets retoucheren op het originele papier."

De makers van de globes hadden indertijd minder scrupules. In de drang om compleet te zijn, werden nieuw in kaart gebrachte landen vaak op de originele kaart geplakt. Maar ook dat geknutsel maakt deel uit van het origineel, vindt de restaurateur.

Van Daalen heeft vaak zeer kostbare en onvervangbare stukken op de operatietafel liggen. Dat blijft bijzonder, maar als ze aan het werk gaat, verdrijft ze die gedachte. "Geld zegt ook niet alles. Als ik een voorwerp in handen heb dat als enige bezitting is overgebleven van een Joods gezin, is dat voor mij net zo waardevol als een beroemd kunstwerk."

'Op deze bollen zaten strepen die naar alle waarschijnlijkheid zijn veroorzaakt door het geregeld oppoetsen van de meridiaan' Beeld Het Scheepvaart­museum
'Op deze bollen zaten strepen die naar alle waarschijnlijkheid zijn veroorzaakt door het geregeld oppoetsen van de meridiaan'Beeld Het Scheepvaart­museum
Meer over