PlusAchtergrond

Drie balancerende bussen als monument van hoop op de NDSM-werf

Op de NDSM-werf staan drie balancerende bussen fier, fragiel en tegelijkertijd krachtig met hun neuzen naar boven. Het is een monument van hoop voor door oorlog verscheurde landen, gemaakt door de Duits-Syrische kunstenaar Manaf Halbouni.

Jan Pieter Ekker
De drie Duitse bussen staan pontificaal op de NDSM-werf. 'Monument' vraagt niet alleen aandacht voor de oorlog in Syrië, maar ook voor Oekraïne en andere brandhaarden in de wereld. Beeld Daphne Lucker
De drie Duitse bussen staan pontificaal op de NDSM-werf. 'Monument' vraagt niet alleen aandacht voor de oorlog in Syrië, maar ook voor Oekraïne en andere brandhaarden in de wereld.Beeld Daphne Lucker

In maart 2015 maakte de Syrische Reutersfotograaf Ammar Abdullah in zijn geboortestad Aleppo een foto van drie buswrakken zonder wielen en aandrijfassen die op hun achterkant waren geplaatst en zo een winkelstraat blokkeerden. Boven op de middelste rechtopstaande bus wapperde een vlag van de islamitische rebellengroepering Ahrar al-Sham, maar in diverse media werd alleen gemeld dat burgers zich achter de bussen schuilhielden voor scherpschutters.

De foto vormde in 2017 het uitgangspunt voor een kunstwerk van de Duits-Syrische kunstenaar Manaf Halbouni (Damascus, 1984). Meer precies: voor een vredesmonument in Dresden, waar het bombardement van de geallieerden werd herdacht waarbij in de nacht van 13 op 14 februari 1945 bijna 25.000 doden vielen.

De drie bussen van Halbouni – geen uitgebrande, maar Duitse stadsbussen met wielen – stonden niet toevallig voor de Frauenkirche op de Neumarkt, een symbool voor de heropleving van Dresden na de verwoesting tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het 12 meter hoge kunstwerk moest namelijk worden gezien als een universeel monument van hoop voor door oorlog verscheurde landen die ooit weer uit de as zullen herrijzen, aldus Halbouni.

Bovenkant afgesneden

De zwart-witte Ahrar al-Shamvlag had Halbouni niet gezien: van de foto in The Guardian was de bovenkant afgesneden. “Maar het interesseert me ook niet, omdat die bussen werden neergezet om de civiele bevolking te beschermen, zodat het alledaagse leven weer enigszins op gang zou komen. Mijn werk richt zich niet op een of andere partij die daar vecht. Er zijn zoveel partijen in verstrikt. Wat belangrijker is, is het leven. Daarom gaat het in dit werk, en niet om de strijdende partijen.”

De stad Dresden en een deel van de lokale middenstand steunden het project, maar uit extreemrechtse hoek klonk kritiek. Met name de lokale afdeling van de AfD (Alternative für Deutschland), die al jaren pleitte voor een waardig monument voor de Duitse slachtoffers, sprak schande van dit tijdelijke monument voor de Syrische slachtoffers.

Ondanks de protesten en online bedreigingen aan het adres van de burgemeester bleef het monument gewoon staan. Sterker: het herrees enkele maanden later op een andere historisch beladen locatie: bij de Brandenburger Tor in Berlijn. Tegen terreur en oorlog en voor solidariteit en vrede. En ter herdenking van de Maartrevolutie in 1848, toen Duitse revolutionairen de barricades opgingen om hervormingen af te dwingen.

Hoop, vrijheid en menselijkheid

En nu staan de drie Duitse bussen pontificaal op de NDSM-werf. Stichting NDSM-werf vraagt met Halbouni’s Monument niet alleen aandacht voor de oorlog in Syrië, maar ook voor Oekraïne en andere brandhaarden in de wereld. Het werk staat voor hoop, vrijheid en menselijkheid, aldus curator Petra Heck: “Oorlogssituaties, crises, vluchtelingenstromen; de aandacht ervoor ebt weg zodra het nieuws wordt overgenomen door andere nieuwswaardige gebeurtenissen.”

Halbouni’s werk uit 2017 refereerde destijds aan Syrië en Syriërs. “Maar het is nog steeds actueel als je denkt aan de opvang in Nederland bijvoorbeeld, aan de ongelijke situaties die ontstaan bij verschillende vluchtelingenstromen, aan wie er meteen aan het werk kan en wie niet. En daar zijn alleen maar vluchtelingen bijgekomen, zoals nu uit Oekraïne. De balancerende bussen staan fier, fragiel en tegelijkertijd krachtig met hun neuzen naar boven om oorlogsgebieden en slachtoffers vooral niet te vergeten. Of zoals een vriendin van mij het noemde: als een highway to heaven.”

Monument wordt gepresenteerd in de programmareeks (Un)monumenting. Centrale vragen in deze reeks zijn: wat zou een monument anno nu moeten of kunnen zijn, voor wie, en wie bepaalt dit? In dezelfde serie presenteert de Spaanse straatkunstenaar SpY van 1 tot en met 25 september zijn nieuwste kunstwerk Blankets. De bussen van Halbouni blijven tot en met 28 augustus op het NDSM-plein staan.