PlusInterview

Domenique Himmelsbach de Vries maakt portretten van ongedocumenteerden: ‘Ze moeten worden gezien’

Kunstenaar Himmelsbach de Vries drukt de prints in een zolderkamer van het Amsterdam Museum. Beeld Nikolai van Nunen
Kunstenaar Himmelsbach de Vries drukt de prints in een zolderkamer van het Amsterdam Museum.Beeld Nikolai van Nunen

Sinds 2013 werkt ‘sociaal kunstenaar’ Domenique Himmelsbach de Vries aan het project Een papieren monument voor de papierlozen. In eerste instantie werden zijn expressieve portretten van ongedocumenteerde vluchtelingen gewildplakt, later waren ze ook in musea te zien, nu werkt hij aan een limited edition.

Jan Pieter Ekker

Sinds de opening van de tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu, begin september, is Domenique Himmelsbach de Vries (38) in een zolderkamer van het Amsterdam Museum prints aan het afdrukken. Overal hangen, staan en liggen prints; in een hoek van de krappe ruimte staat de handdrukpers die hij op Marktplaats kocht. Boven een nis hangen aan draden zestig ‘verse’ prints te drogen. “Bezoekers die de tentoonstelling binnenkomen, kunnen ze zien hangen,” legt Himmelsbach de Vries uit. “Maar vanwege corona nu dus even niet, helaas.”

De deuren van het Amsterdam Museum zijn sinds 19 december opnieuw gesloten, maar Himmelsbach de Vries werkt gewoon door in het vrijwel verlaten gebouw. Hij moet voordat de Vrijdenkersexpositie eind februari sluit 3600 prints drukken. “Dat is in totaal 1000 vierkante meter print,” verzucht hij, terwijl hij aan het grote wiel van de pers draait.

We Are Here

Himmelsbach de Vries ging naar de kunstacademie in Kampen en studeerde daarna ‘social design’ op de No Academy in Amsterdam. In 2013 begon hij aan het project A Paper Monument for the Paperless. Ofwel: Een papieren monument voor de papierlozen. “We Are Here was destijds net neergestreken in de Vluchtkerk in Amsterdam-West. Ik ben workshops houtsnijden gaan geven, zodat de mensen daar wat te doen hadden. Het mooie van het medium is dat het in een lange sociale traditie staat, van de Duitse grafisch kunstenares Käthe Kollwitz tot de Belgisch graficus-houtsnijder Frans Masereel. Het idee was om elkaar te portretteren: cut a refugee. En om die portretten in groten getale af te drukken en te verspreiden om zo meer zichtbaarheid voor de groep te genereren.”

Himmelsbach de Vries verkoopt de portretten in beperkte oplage.  Beeld Domenique Himmelsbach de Vries
Himmelsbach de Vries verkoopt de portretten in beperkte oplage.Beeld Domenique Himmelsbach de Vries

Die koppen moesten worden gezien, zodat mensen zich zouden afvragen wat het verhaal erachter is, vond Himmelsbach de Vries. “Er zijn vele redenen waarom je als vluchteling geen identiteitspapieren bezit. Het kan zijn dat je tot een minderheid behoort die niet wordt erkend door de heersende stam; je papieren kunnen tijdens je vlucht door de autoriteiten zijn ingenomen,” doceert de kunstenaar. “Migranten worden in gevangenissen opgesloten. De portretten in hun dossiers zijn meestal vluchtige kiekjes; systematisch, bijna industrieel, aan de lopende band genomen. Mijn papieren monument schenkt juist warmte en tijd aan het portret. Een kunstenaarshand, een houtskoolschets en zwaar gutswerk tegenover kille bureaucratische procedures.”

Een hoog ‘what the fuck’-gehalte

Pas in 2016 is Himmelsbach de Vries begonnen met het printen van de zestig portretten. Nederland was destijds voorzitter van de Europese Unie, het Marineterrein bood een half jaar lang onderdak aan EU-ambtenaren en ministers. De muur om het terrein was gereserveerd voor kunstprojecten; Himmelsbach de Vries was een van de kunstenaars die waren uitgenodigd hun licht te laten schijnen op Europa.

“Ik had de vluchtelingen een belofte gedaan om iets te doen met hun portretten, maar het was er nog niet van gekomen, dus ik voelde me schuldig. Maar dit was de perfecte gelegenheid. Ik heb de portretten afgedrukt en ze op de muur langs het Marineterrein geplakt om de ambtenaren zo te confronteren met hun beleid. Maar na drie maanden kwamen we erachter dat die ambtenaren helemaal niet langs die muur liepen, maar met bootjes aankwamen. En toch was het een mooi begin om het werk fysiek zichtbaar te maken.”

Himmelsbach de Vries liet een krant drukken met 32 van de 60 portretten en begon ook met wildplakken – in eerste instantie anoniem. “Dat vind ik sterk: dat je iets ziet en denkt: wat is het? Wie maakt dat? Wie spendeert zoveel tijd en moeite? Ik houd ervan om via een hoog ‘what the fuck’-gehalte een ‘aha-erlebnis’ te provoceren.”

De portretten werden tijdens een EU-top op het Marineterrein geëxposeerd. Beeld Domenique Himmelsbach de Vries
De portretten werden tijdens een EU-top op het Marineterrein geëxposeerd.Beeld Domenique Himmelsbach de Vries

Zijn portrettenposters werden de afgelopen jaren door een steeds grotere groep wildplakkers verspreid in binnen- en buitenland, van Thessaloniki tot Krakau en van Boston tot Berlijn. Himmelsbach de Vries plakte ze zelf op de muur tegenover het Stedelijk Museum, en exposeerde ze ook steeds vaker in musea, onder meer in Schiedam, Sittard, Heerlen en nu dus in het Amsterdam Museum.

Twee edities

Juist toen ze op zoveel plekken hingen, ervoer Himmelsbach de Vries de tijdelijkheid van zijn project. Daarom vatte hij het plan op om A Paper Monument uit zijn vluchtige, activistische straatcontext te laten verrijzen met een duurzame limited edition om dit verhaal nu op ‘officiële wijze in ons publieke geheugen op te nemen’.

Die limited edition zijn er eigenlijk twee: Himmelsbach de Vries drukt de 60 portretten 25 keer af op stevig Hahnemühlepapier en 25 keer op dunner papier. Beide edities zijn – momenteel voor respectievelijk 7.500 euro en 6.000 euro in de voorverkoop – verkrijgbaar voor musea, archieven en andere collecties van cultureel erfgoed in binnen- en buitenland. “Een prikkie voor een museum,” aldus de kunstenaar.

Het eerste exemplaar is al verkocht aan het Stadsarchief Amsterdam, voor de rest moet Himmelsbach de Vries nog kopers vinden.  Beeld Domenique Himmelsbach de Vries
Het eerste exemplaar is al verkocht aan het Stadsarchief Amsterdam, voor de rest moet Himmelsbach de Vries nog kopers vinden.Beeld Domenique Himmelsbach de Vries

Hoe goed hij het geld ook kan gebruiken, niet iedereen kan zomaar een editie kopen. “Ik vind het belangrijk om te weten waar de portretten naartoe gaan, en wat de redenen zijn om tot aankoop over te gaan. Wie een editie aankoopt, wordt daarom gevraagd om toe te lichten wat de waarde van het project is voor de collectie en wat de publieke impact zal zijn.”

Het eerste exemplaar is al verkocht aan het Stadsarchief Amsterdam; met de rest moet hij nog de boer op. “Ik ben op zoek naar verzamelaars met lef én een hart voor de wereld. Ik weet niet hoeveel er daarvan zijn, maar ze zijn er zeker. Dat is nodig ook, want de editie is ook een vorm van retrocausale financiering van het project en moet toekomstige, ongesubsidieerde sociale kunstprojecten mogelijk maken.”

De portretten van Domenique Himmelsbach de Vries maken deel uit van de tentoonstelling Vrijdenkers: van Spinoza tot nu, die nog t/m 27/2 te zien in in het Amsterdam Museum, Kalverstraat 92 (vanwege corona t/m 14/1 gesloten). Zijn werk wordt momenteel ook geëxposeerd bij galerie Kunst kan…, Tweede Tuindwarsstraat 4.