PlusAchtergrond

Deze week in Amsterdam: het meesterlijke dansstuk Drumming, op muziek van Steve Reich

Drumming, uit 1998, is een van Anne Teresa de Keersmakers belangrijkste choreografieën.  Beeld Anne Van Aerschot
Drumming, uit 1998, is een van Anne Teresa de Keersmakers belangrijkste choreografieën.Beeld Anne Van Aerschot

Het meesterlijke dansstuk Drumming is deze week te zien in Amsterdam. Evenals in haar overweldigende debuut Fase, zette choreografe Anne Teresa de Keersmaeker dit sleutelwerk uit 1998 op muziek van Steve Reich.

Fritz de Jong

Zestig werken (of daaromtrent) in veertig jaar. Dat is de imposante output van Anne Teresa de Keersmaeker en haar gezelschap Rosas. Tot dusver. Als je de lijst doorneemt valt op hoeveel variatie er zit in de muziek waarmee zij werkt. Van Indiase raga’s tot folkzangeres Joan Baez en van maniëristische liederen uit de 14e eeuw tot jazzgrootheden als Miles Davis en John Coltrane.

In de categorie westerse gecomponeerde muziek springen in de beginperiode vooral de Hongaren Béla Bartók en György Ligeti in het oog, terwijl in recente jaren Johann Sebastian Bach boven iedereen uittorent. Als de gerijpte kunstenaar die De Keersmaeker is, deinst zij er niet voor terug om dans te maken op enkele van Bachs grootste werken: Brandenburgse Concerten, Goldbergvariaties én een integrale live-uitvoering van zes cellosuites.

Als je puur naar de aantallen kijkt, komt Steve Reich in dit oeuvre naar voren als een middenmoter. Maar in de artistieke ontwikkeling van De Keersmaeker valt de invloed van de Amerikaanse minimal musicpionier niet te onderschatten. Met haar eerste productie Fase, four movements to the music of Steve Reich gaf de Vlaamse choreografe in 1982 een eigenzinnig visitekaartje af. De minimalistisch verschuivende patronen van Reich beantwoordde de 22-jarige dansmaker met nog meer verschuivende patronen.

Speels huppeltje

Dat werkte als een tierelier. Kenmerkend waren de eindeloze draaiingen, steeds aangeslingerd vanuit een armbeweging. De ingrepen die De Keersmaeker losliet op Reichs werk waren eenvoudig, maar zeer effectief. Twee vrouwen die naast elkaar rondjes draaien terwijl ze, net als de twee piano’s van Reich, steeds weer tijdelijk uit fase raken (Piano Phase). Diezelfde vrouwen zittend op stoelen, wat hun bewegingsmogelijkheden beperkt tot bewegingen over de verticale as van het lichaam (Come Out). Dan een duizelingwekkende solo van De Keersmaeker, waarin ze met talloze kleinere cirkels een grotere cirkel in de ruimte afbakent. (Violin Phase). Tot slot twee danseressen achter elkaar, die met een speels huppeltje diagonaal over de vloer bewegen totdat ze – ook weer in en uit fase glijdend – zijn aanbeland bij het duo begeleidende handenklappers (Clapping Music).

“De aanwezigheid van een puls is een conditio sine qua non om te dansen,” stelde De Keersmaeker in deze krant. “In de jaren zestig is Steve Reich met zijn minimal music een compleet nieuwe weg ingeslagen. Hij had West-Afrikaanse drumstijlen bestudeerd en Balinese gamelan, maar ook de jazz van John Coltrane. Die invloeden kwamen samen in een pulserende muziek die een directe invitatie tot dans is.”

Na het succes van Fase duurde het een flinke tijd totdat De Keersmaeker opnieuw zou ingaan op die uitnodiging. Na haar definitieve doorbraak met Rosas danst Rosas (1983) experimenteerde de choreografe met tekst en film – lang niet altijd tot genoegen van puristisch ingestelde danscritici. Toen ze in 1998 – zestien jaar na Fase dus – haar antwoord presenteerde op Reichs baanbrekende percussiestuk Drumming reageerde Volkskrantrecensent Ariejan Korteweg bijkans opgelucht: “Drumming is de meest pure dans die De Keersmaeker in vele jaren maakte. Teksten, video, film, theater, anekdotiek, verhaalelementen – alle invloeden waarmee ze in het verleden experimenteerde, zijn hier achterwege gelaten.”

Energiek en organisch toneelbeeld

Een jaar eerder had De Keersmaeker al een deel van Drumming gebruikt in Just Before, een stuk met behoorlijk veel tekst, dat zij creëerde met haar acterende zus Jolente. En ook al wordt er in de choreografie bij Drumming niet gesproken: die eerdere koppeling van Reichs muziek aan taal droeg volgens de choreografe wel degelijk bij aan de relaties tussen de dansers in het stuk.

Vergeleken met Fase formuleert De Keersmaeker oneindig veel complexere antwoorden op Reichs vierdelige compositie voor bongo’s, marimba’s en glockenspiels. De ruimte waarin de twaalf dansers zich bewegen is verdeeld in de steeds groter wordende vierkanten die horen bij de Fibonaccireeks en de Gulden Snede. En dat ook nog in drie dimensies. Langs spiraalvormen bewegende dansfrases worden gespiegeld over verschillende assen. Routes worden vooruit afgelegd, maar ook achteruit. Er zijn versnellingen, maar ook extreme vertragingen.

Net zoals Reich met strikte formele regels extase en swing genereert – heel paradoxaal – zo creëert De Keersmaeker met haar mathematische manipulaties een energiek en organisch toneelbeeld, waarin de onvermijdelijke botsingen worden opgevangen in spannende korte ontmoetingen. Een Vlaamse interviewer trok – helemaal niet zo gek – een vergelijking met de hectische drukte van een station of luchthaven. Daar wilde de choreografe toch een kanttekening bij plaatsen: “Drumming is nu net een van de stukken waarvan ik letterlijk elke ‘move’ kan uitleggen, binnen de grote structuur van het stuk én individueel per danser.”

Drumming, 21 en 22 november, ITA

Meer over