PlusBeeldspraak

Deze twee geruchtmakende films laten zien waar het met Pasen over gaat, maar let op: de ene Jezus is de andere niet

Draait het deze week om de heiland of de paashaas? We steken ons licht op bij de regisseurs Martin Scorsese en Mel Gibson, die Jezus aan het kruis nagelden en de haas negeerden.

Bart van der Put
Jezus (Jim Caviezel) volgens Mel Gibson in ‘The Passion of the Christ’ uit 2004.  Beeld Alamy
Jezus (Jim Caviezel) volgens Mel Gibson in ‘The Passion of the Christ’ uit 2004.Beeld Alamy

Eind maart publiceerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) het rapport Buiten kerk en moskee. De weerslag van het sociaalwetenschappelijk onderzoek naar de rol van religie in de Nederlandse samenleving signaleerde een cultuuromslag. Bij de publicatie van het rapport omschreef het SCP de conclusie als volgt: ‘Nederland is geen gelovig land meer. Atheïsten en agnosten vormen inmiddels een meerderheid onder de bevolking. Religieuze groepen zijn nu minderheden in Nederland.’

Het doet goed om eindelijk te lezen dat de meerderheid van de Nederlandse bevolking niet in almachtige opperwezens gelooft, geen religieuze dwingelandij nastreeft en graag zelf wil bepalen wat we op dit ondermaanse doen.

Het planbureau informeert beleidsmakers in de regering en het parlement, zodat het land op basis van actuele en accurate gegevens bestuurd kan worden. Hoe wij het leven invullen is een individuele zaak, maar wanneer de overheid daarin een sturende of dwingende rol speelt moet dat op basis van feiten en een maatschappelijk draagvlak gebeuren. Het woord van een god kan niet zwaarder wegen dan dat van de bevolking. Maar goden en hun aanhangers zitten vaak aan tafel bij de boven ons gestelden en gekozen bestuurders.

Dan kan het fundamentele recht op zelfbeschikking ondergeschikt gemaakt worden aan religieuze dogma’s. Dan verordonneren papen en mannenbroeders dat vrouwen moeten baren en dat mensen moeten lijden tot ze sneven, omdat alle leven heilig is. Dan kan een despoot een brute oorlog om landjepik en eigen gewin verkopen als een strijd tegen de duivel en voor het behoud van zielenheil, zoals Poetin dat nu doet met de hulp van de Russisch-orthodoxe kerkvader Kirill. Die smerige oorlog is ook een heilige oorlog.

Een kruisvormige lichtbak

Gelukkig hebben wij genoeg aan de paashaas en een televisiespektakel waarin zingende gelegenheids-Jezussen en -Judassen met een kruisvormige lichtbak langs Blokker en Kruidvat paraderen, opdat wij niet vergeten. Maar we kunnen ons licht ook opsteken bij twee geruchtmakende films die laten zien waar het dezer dagen bij het christelijke smaldeel der laatste gelovigen om draait. Met Pasen wordt herdacht dat Jezus aan het kruis genageld werd, de geest gaf en drie dagen na zijn bijzetting weer opstond.

Er is op film geen plastischer weergave van dat gegeven dan The Passion of the Christ (2004), waarin regisseur, scenarioschrijver en zeloot Mel Gibson de lijdensweg van zijn held tot een bombastisch gruwelspektakel bewerkt. Gibsons gemartelde Jezus (Jim Caviezel) komt veelvuldig ten val en dat wordt steeds in slow motion getoond, zodat we ook elke bloeddruppel en traan zien vallen. Met behulp van special effects die voor horror- en oorlogsfilms werden ontwikkeld, worden alle details van de fysieke verwoesting weergegeven.

De maker legt de nadruk op de iconografie en relieken van het martelaarschap. Na de aflegging krijgen de doornenkroon en de nagels een lange close-up. In Amerikaanse bioscopen kon je een officiële replica van zo’n nagel aan een koord kopen. En om je nek hangen.

Gibson en de zijnen ondernamen een poging om een wervende quote van de paus te krijgen en leken daarin te slagen. Johannes Paulus II zou na een privévoorstelling hebben verklaard: ‘Het is zoals het was.’ Maar er kwam gedoe over de herkomst van die gedecideerde goedkeuring. Meer ophef ontstond door de onverbloemd antisemitische strekking van de film, waarin moordlustige Joodse priesters meermaals in gezelschap van Satan worden getoond. Na alles wat Gibson later in dronken tirades over het Jodendom uitkraamde is het onmogelijk om de film nog van die smet te ontdoen.

Niet bijbelvast

Het weerzinwekkende karakter van The Passion of the Christ roept de vraag op waarom de doodgemartelde Jezus eigenlijk aanbeden wordt. Het tot blasfemie verklaarde The Last Temptation of Christ (1988) van Martin Scorsese is daarentegen dermate oprecht en overtuigend in het pleidooi dat Jezus (Willem Dafoe) voor liefde en geweldloosheid houdt dat je er als atheïst door ontroerd kunt worden. De tekst van de Griekse romanschrijver Nikos Kazantzakis en de Amerikaanse scenarist Paul Schrader is niet bijbelvast en maakt Jezus tot een boeiend en geloofwaardig mens: zoekend, twijfelend en kwetsbaar. Aan het kruis overdenkt hij het leven dat hij had kunnen leiden met Maria Magdalena. Dat is voor veel gelovigen een brug te ver.

Gibsons middeleeuwse horrorshow werd een commercieel succes, dat mogelijk een vervolg krijgt. Scorseses romanverfilming was doelwit van een bomaanslag in Parijs en blijft omstreden. The Last Temptation of Christ werd in veel landen verboden. Netflix verwijderde de film een paar jaar geleden nog uit het aanbod voor Singapore, op verzoek van de regering. Dat komt ervan wanneer papen en mannenbroeders het laatste woord krijgen.

Meer over