PlusInterview

Deborah Feldman had succes met boek en Netflixserie ‘Unorthodox’, maar werd ook bedreigd door haar eigen gemeenschap

Deborah Feldman. Beeld Marc Driessen
Deborah Feldman.Beeld Marc Driessen

Deborah Feldman verliet op haar twintigste de chassidische gemeenschap in New York. Haar boek Unorthodox en de gelijknamige Netflixserie werden hits, en leverden haar bedreigingen op vanuit de gemeenschap. Deze week verscheen haar tweede boek, Exodus, in het Nederlands.

Hanneloes Pen

Diepongelukkig voelde Deborah Feldman (35) zich in de strenggelovige Satmargemeenschap in Williamsburg, Brooklyn. Ze was opgevoed door haar grootouders, overlevenden van de Holocaust, trouwde op haar zeventiende in een gearrangeerd huwelijk en kreeg op haar negentiende een kind. Het leven was haar te beklemmend in de met strenge regels omgeven gemeenschap, die gelooft dat de Holocaust een straf van God is omdat Joden zich in de 19de eeuw hadden geassimileerd.

Feldman bereidde haar vertrek voor met hulp van een advocaat. Met een zorgvuldig uitgedacht stappenplan slaagde ze erin met haar zoontje aan de gemeenschap te ontsnappen. Ze ging eerst in 2006 met haar man buiten Williamsburg wonen en heimelijk literatuur studeren aan de universiteit. In 2009 verliet ze haar man en vertrok ze met haar zoon naar het verder gelegen Rockland County en later naar New England, om uiteindelijk in Berlijn te belanden.

Haar in 2012 verschenen boek Unorthodox bereikte de nummer 2-positie van de bestsellerlijst van The New York Times en hielp haar verder bij het veroveren van haar vrijheid. Haar tweede boek Exodus verscheen in 2014. Weer zes jaar later was er de succesvolle Netflixserie Unorthodox.

Tekst gaat verder onder de video

Het proces naar de vrijheid verliep in etappes. Hoe maakte u dat proces door?

“Het voelde elke keer als opnieuw beginnen. Toen ik de eerste keer wegging, wist ik alleen dat ik weg móést. Ik wist wat ik achterliet, maar nog niet waar ik naartoe ging. Ik werd er bij elke stap beter in. Ik raakte minder gehecht aan plaatsen. Toen ik uiteindelijk met twee koffers in Berlijn aankwam, was het dan ook gemakkelijker dan de eerste paar keren, omdat ik al eerder alles – mijn spullen en vriendschappen – had achtergelaten.”

Uw advocaat, die al iemand uit de gemeenschap had geholpen, adviseerde u de publieke aandacht op te zoeken voor uw zaak, omdat uw gemeenschap daar bang voor is.

“Het boek gebruikte ik om voogdij over mijn kind en mijn vrijheid te krijgen. Ik vertelde de gemeenschap dat ik mijn verhaal zou vertellen op nationale televisie bij de legendarische interviewer Barbara Walters, met twaalf miljoen kijkers. Zo kreeg ik de scheiding erdoor.”

In uw boek noemt u de verhuizing naar Berlijn een ‘onlogische stap’. Waarom ging u daar dan heen?

“In de ogen van mijn Amerikaanse Joodse lezers is het insane dat iemand die in een familie van Holocaustoverlevenden is opgegroeid, naar Duitsland verhuist. Ik was zelf angstig om de eerste keer Berlijn te bezoeken, maar ik voelde me al snel meer thuis in Duitsland dan in Amerika. Ik kon me er vanwege mijn Jiddisch verstaanbaar maken. Mijn voorouders kwamen er vandaan en de geschiedenis van de Holocaust is er nog aanwezig. In Amerika voelde ik me een vreemde eend in de bijt tussen mijn seculiere Joodse vrienden, die nauwelijks over de Holocaust spraken. Ik was juist met de Jodenvervolging opgegroeid. Ik heb geen moment spijt van de verhuizing naar Berlijn. De stad gaf me ruimte om mezelf te zijn. Ik vond er gelijkgestemden.”

In Exodus schrijft u dat uw ooms en neven na Unorthodox brieven aan u schreven waarin ze u aanspoorden zelfmoord te plegen. Hoe beangstigend was dat?

“Ik kon niet meer eten of slapen. Mensen wilden mijn bestaan uitwissen. De mensen in mijn gemeenschap hadden al gezegd: ‘Je gaat het niet redden, je hebt geen kans zonder ons. Je hebt geen opleiding, je gaat geen vrienden krijgen.’ De kans is inderdaad groot dat het mislukt. Veel mensen die uittreden, plegen in de eerste vijf jaar zelfmoord. Het komt de gemeenschap goed uit als iemand zelfmoord pleegt of mislukt, want dan kunnen ze tegen de achterblijvers zeggen: ‘Zie je wel.’”

“Die brieven van mijn familie waren voor mij meer kwetsend dan bedreigend. Ze schreven: ‘We hebben je graf al gegraven en we kunnen niet wachten om erop te dansen.’ Toen kwam ik tot het besef dat ik de juiste keuze had gemaakt om weg te gaan. Die bedreigingen hebben me bevrijd. Ik kreeg zelfvertrouwen en kon het verleden loslaten.”

Uw oom zei dat u het onvermogen hebt om gelukkig te zijn. Die opmerking raakte u hard.

“Ik was als kind al heel ongelukkig. Ik was bang dat mijn oom gelijk had, dat ik geboren was als ongelukkig persoon. Het was mijn grootste angst dat hij gelijk had. Maar hij heeft ongelijk. Ik was destijds ongelukkig door de omstandigheden van toen. Inmiddels ben ik gelukkig, al zit het geluk voor mij in kleine dingen, zoals zelf kiezen welke kleding ik die dag draag. Contact met de gemeenschap heb ik niet meer.”

Heeft uw familie uw boeken gelezen?

“Nee, want ze houden liever vast aan hun eigen verhaal. Maar er zijn wel mensen uit de gemeenschap die mijn boeken lezen. Een fan stuurde me een foto van een chassidische man die in de boekwinkel Barnes & Noble in Brooklyn mijn boek inkeek, weggedoken in een hoek.”

Amit Rahav en Shira Haas in de Netflixserie 'Unorthodox'. Beeld AP
Amit Rahav en Shira Haas in de Netflixserie 'Unorthodox'.Beeld AP

Werd u verrast door het succes van Unorthodox?

“Ja. Men dacht dat dit boek geen groot publiek zou aanspreken, maar het werd een succes in Amerika en Duitsland. Toen de serie in coronatijd uitkwam op Netflix Europa, werd het een gigantisch succes. Buitenlandse uitgevers wilden mijn debuut toen wel publiceren, tot in Japan, Argentinië en India. Nu is het in dertig talen vertaald.”

Wat is het verschil tussen uw boek en de serie?

“Het boek was míjn levensverhaal. De tweede helft van de Netflixserie is verzonnen om het verhaal universeler te maken. En dat werkt: mensen kunnen zich identificeren met de hoofdpersoon Esti in de serie. Dit zijn verhalen van vrouwen uit de hele wereld. Een Japanse verslaggever zei: ‘Dit is het verhaal van een Japanse vrouw die in een conformistische samenleving leeft en zich aan haar traditionele rol moet houden.’”

Exodus is een ander soort boek, met reflecties en terugblikken. Wordt dit boek ook verfilmd?

Exodus is voor een ander soort publiek, voor de mensen die dieper op het verhaal willen ingaan. Ik moest het schrijven om verder te kunnen met mijn leven. Met Unorthodox had ik geen literaire ambities; ik wilde alleen laten zien waarom ik wegging uit de gemeenschap.”

De New Yorkse journalist Jesse Kornbluth schreef in The Huffington Post: ‘Meisjes in heel Brooklyn kopen ongetwijfeld dit boek, verbergen het onder hun matrassen, lezen het in het donker en overwegen, misschien voor het eerst, hun eigen ontsnapping.’ Hoopt u dat Kornbluth gelijk krijgt?

“Toen ik vertrok, verlieten 45 andere orthodoxe Joden hun gemeenschap. Inmiddels zijn het er duizenden. Dat is niet alleen het gevolg van mijn boek, maar ook van de technologische revolutie. De mensen hebben telefoons, zitten op internet, kijken stiekem Netflix en lezen boeken. Ze leiden een dubbelleven en hebben daar vrede mee. Er is zoveel hypocrisie en corruptie in de orthodoxe gemeenschappen. De mensen die weggaan, kunnen daar niet mee leven.”

“Met mijn verhaal wil ik andere Joden die weg willen, laten zien dat het mij is gelukt uit te treden. Zodat ze weten dat die optie ook voor hen mogelijk is. Er is hoop. Ik denk dat mijn voorbeeld en mijn boeken hen steunen. Ze hoeven zich niet alleen en verloren te voelen.”

null Beeld

Deborah Feldman: Exodus. Vertaald door Nadia Ramer. Uitgeverij De Geus, €20, 352 blz.