PlusAchtergrond

De zak tegenwind van Odysseus als metafoor voor de klimaatcrisis

In Odysseus wordt muziek van Calliope Tsoupaki gecombineerd met fotografie van Awoiska van der Molen. Niet als wederzijdse illustratie, maar bij wijze van interdisciplinair duet.

Edo Dijksterhuis
Een van de beelden van Awoiska van der Molen bij Odysseus, 2021. Beeld Awoiska van der Molen.
Een van de beelden van Awoiska van der Molen bij Odysseus, 2021.Beeld Awoiska van der Molen.

Calliope Tsoupaki is een uitgesproken tegenstander van filmpjes, lichtshows en andere visuele ‘verrijking’ van concerten. “Het leidt af en geeft de luisteraar onnodige prikkels,” vindt de componist. Dat zij nu toch een samenwerkingsproject is aangegaan met een beeldend kunstenaar betekent dat er iets bijzonders aan de hand is. Toen ze Awoiska van der Molen drie jaar geleden voor het eerst ontmoette, vertelde ze de fotograaf over de rotsachtige Griekse kust die in haar geheugen gegrift staat als afscheidsbeeld toen ze naar Amsterdam vertrok om te gaan studeren bij Louis Andriessen. “Ik had vlak daarvoor een foto gemaakt van een rotswand op Kreta en liet die zien,” vertelt Van der Molen. “De tranen sprongen Calliope in de ogen: dat was het beeld.”

En nu is er dus Odysseus, een combinatie van muziek en fotografie. Basis is het klassieke epos van Homeros. De held, door Tsoupaki en Van der Molen liefkozend ‘onze Ody’ genoemd, gaat op reis en krijgt een zak tegenwinden mee. Die ontsnappen echter en ontwikkelen zich tot oncontroleerbare storm waardoor Odysseus van koers raakt en zijn grote avontuur aanvangt.

Noodlottige nalatigheid

“Deze episode is het begin van alles: als de zak dicht was gebleven, was er geen epos geweest,” zegt Tsoupaki. “De noodlottige nalatigheid van Odysseus is bovendien herkenbaar. Ik schrijf geen geëngageerde muziek, maar dit verhaal is een mooie metafoor voor de huidige klimaatcrisis. Ook wij hebben de ellende zelf veroorzaakt en weten niet hoeveel tegenwind er nog in de zak zit.”

Tijdens het componeren had Tsoupaki voortdurend een print van Van der Molens Kretafoto op haar bureau staan. “Die rots resoneerde in mij. Hij staat voor verlangen, maar je kunt er ook op stuk slaan.”

Onprettig of troostrijk

Toen de componist halverwege was, speelde ze haar creatie voor op de piano. Met die indruk in de oren bracht Van der Molen beelden in van zwart, kolkend water, eveneens gefotografeerd in Griekenland. “Ik zoek naar iets oorspronkelijks in de natuur, een connectie die gevoeld is maar niet makkelijk te herleiden of herkennen,” zegt de kunstenaar over haar werk waarin bergwanden, bossen, velden en waterlichamen vaak zo zijn uitgesneden dat de kijker geen houvast heeft. Afdruk in zwart-wit verleent de haarscherpe beelden een gravureachtige kwaliteit. “De donkerte in mijn werk wordt door sommigen ervaren als onprettig en door anderen als troostrijk. Het afdrukken in zwart-wit en het feit dat ik met mijn lens boven op mijn onderwerp zit, zorgen voor een bepaalde abstractie die de voorstelling uit het verhalende en landschappelijke haalt.”

Dat sluit aan bij Tsoupaki’s muzikale taal, die non-lineair is en met herhaling van muzikale zinnen werkt. Maar de fotografie is zeker geen illustratie van de muziek, net zo min als de compositie een verklanking is van het beeld. Van der Molen: “Het zijn twee individuele kunstwerken met een zak wind ertussen.”

Intieme verhalenvertellers

“De ontstaansgeschiedenis van dit stuk was een odyssee op zich,” bekent Tsoupaki. “Maar het heeft me bij een nieuwe manier van omgaan met muziek gebracht. De muziek ontstaat ter plekke, zonder dirigent, en de musici zijn als de natuurlijke elementen die de rotsen uitslijten door de tijd heen.”

De leden van het uitvoerende Asko|Schönbergensemble zitten in een halve cirkel op het podium, als intieme verhalenvertellers uit de tijd van Homeros. Alleen de slagwerker staat apart en stelt zich onafhankelijker op dan gebruikelijk. “Ik dacht meteen: dat is Odysseus,” zegt Van der Molen. “In zekere zin,” geeft Tsoupaki toe. “Maar hij is ook een samenvatting van alle goden, die interrumperen en de baas spelen.”

Oprekken als elastiek

Net als Tsoupaki is Van der Molen door dit project anders gaan werken. “Ik maak altijd individuele, op zichzelf staande foto’s, nooit series,” zegt ze. “Maar nu heb ik dat losgelaten en ben ik verschillende uitsneden en perspectieven gaan maken van hetzelfde beeld. Er zitten zoveel werelden binnen één negatief!”

Die ruimtelijke verdieping sluit aan bij Tsoupaki’s behandeling van de tijd, die zij ‘wilde oprekken als elastiek’. Dat werkte echter zo goed dat haar compositie twee dagen voor de première een halfuur langer bleek dan oorspronkelijk gepland. Het dwong Van der Molen om op haar beurt verder in de beelden te duiken en nog meer lagen aan te boren. “Ody heeft ons allebei over onze grenzen getrokken,” concludeert de componist.

Odysseus gaat vanavond in première tijdens November Music in Den Bosch en is 11 november in Muziekgebouw aan ’t IJ. Ook is de voorstelling op woensdag 17 november om 20.00 uur in Utrecht in TivoliVredenburg te zien en op donderdag 2 december om 20.15 uur in De Doelen in Rotterdam.

Meer over