PlusBoekrecensie

De turbulente liefdesrelatie van de mysterieuze Potjomkin en de doortastende tsarina

Simon Sebag Montefiore schreef een wervelend boek over de twintigjarige vriendschap met Catharina de Grote die Grigori Aleksandrovitsj Potjomkin tot de ongekroonde tsaar van het Russische rijk maakte.

Hans Renders
Portret van Catherina de Grote uit 1780 van Fyodor Rokotov (1730-1808), collectie Hermitage Sint- Petersburg. Beeld Universal Images Group via Getty
Portret van Catherina de Grote uit 1780 van Fyodor Rokotov (1730-1808), collectie Hermitage Sint- Petersburg.Beeld Universal Images Group via Getty

De Britse historicus met de prachtige naam Simon Sebag Montefiore publiceerde in 2016 een dikke pil over de Russische tsaren uit het geslacht Romanov. Veel in dat boek ging over de vaak gewelddadige machtswisselingen aan het Russische hof. Van de laatste twaalf tsaren werden er zes vermoord.

Ook in zijn eerder geschreven maar nu pas vertaalde Catharina de Grote & Potjomkin vertelt Montefiore hoe de machtsbeluste Catharina (1729-1796) aan de macht kwam door haar eigen man Peter III af te zetten. Een week daarna werd deze kleinzoon van Peter de Grote gewurgd, waarschijnlijk in opdracht van zijn vrouw.

Oekraïne

Catharina kroonde zichzelf tot tsarina en bleef vanaf 1762 tot aan haar dood op de troon. Alhoewel Duitse van geboorte, droeg ze fanatiek de gedachte uit dat Rusland de echte beschaving vertegenwoordigde en geen grootmacht kon zijn zonder Oekraïne en de Krim. Die gedachte kreeg reële vormen door een jongeman uit een verarmde adellijke familie: Grigori Aleksandrovitsj Potjomkin (1739-1791).

In zijn rol als bewaker van het hof in Sint-Petersburg kon Potjomkin de latere tsarina al van dichtbij bestuderen. Hij was zeker geen doorsnee gardist, maar Catharina was ook geen gewone kroonprinses. Haar leven lang bleef ze een verwoed lezer, onder meer van het werk van de Franse verlichtingsfilosofen. Het huwelijk met de simpele Peter III was op zijn zachtst gezegd ook ongewoon. Hij speelde met poppen en tinnen soldaatjes, zij nam een minnaar.

Knappe verschijning

Gekleed in een legeruniform zat Catharina op juni 1762 in vol ornaat te paard. Samen met haar gevolg stond ze voor het Winterpaleis, klaar voor de coup op haar man. Potjomkin was erbij en zag dat aan haar sabel een kwast ontbrak. In galop kwam hij over het plein aanrijden, trok de kwast van zijn eigen sabel en gaf die met een buiging aan Catharina.

Naar zijn zeggen was zijn paard getraind om in formatie te rijden en wilde het daarom niet van de zijde van de couppleegster wijken. Zo begon een twintigjarige vriendschap met Catharina de Grote die Potjomkin tot de ongekroonde en tsaar van het Russische rijk maakte.

Portret van Grigori Aleksandrovitsj Potjomkin rond 1790 door Johann Hieronymus Loeschenkohl (1753-1807). Beeld Heritage Images via Getty Images
Portret van Grigori Aleksandrovitsj Potjomkin rond 1790 door Johann Hieronymus Loeschenkohl (1753-1807).Beeld Heritage Images via Getty Images

Potjomkin was een opvallende en knappe verschijning, kenner van de Griekse klassieke literatuur en geïnteresseerd in theologische vraagstukken. Hij werkte zich op aan het hof en onderscheidde zich als militair tijdens de Eerste Russisch-Turkse Oorlog. Catharina bevorderde hem tot luitenant-generaal, en in 1774 werd hij haar minnaar.

De twee waren hartstochtelijk verliefd, zo blijkt uit talloze vaak in kindertaal geschreven briefjes die ze elkaar schreven. Potjomkin krijgt zijn eigen woonvertrekken in het paleis en hoeft alleen maar een trap op te lopen om bij de tsarina te komen. ‘Ik ben bang dat je misschien boos op me bent. Zo niet, des te beter. Kom snel naar mijn slaapkamer en bewijs het,’ schreef Catharina.

Potjomkindorpen

Na twee jaar was de liefdesrelatie met Catharina voorbij, maar niet de vriendschap en de politieke samenwerking. Als veldheer veroverde Potjomkin de ene stad na de andere, hij nam Moldavië in en overwinterde daar als een sultan, met een harem erbij. In 1783 lijfde hij de Krim in.

De naam Potjomkin is volgens Montefiore ten onrechte alleen bekend gebleven door de zogenoemde Potjomkindorpen, schijndorpen in het zuiden van Rusland opgebouwd uit nepgevels om Catharina de indruk te geven dat het gebied zo welvarend was geworden. Deze mythe is leven ingeblazen door de vele vijanden die Potjomkin had, en ze is des te wranger omdat hij in werkelijkheid de ene na de andere stad heeft gesticht, zoals Cherson, Sebastopol en Odessa. In feite, zo schrijft Montefiore, was Potjomkin na Peter de Grote de succesvolste staatsman die Rusland ooit heeft gehad.

Niet alleen de turbulente liefdesrelatie van de mysterieuze Potjomkin en de doortastende Catharina wordt door Montefiore smeuïg verteld. Ook de gebeurtenissen buiten het hof lenen zich voor goede verhalen. Zo was het land vergeven van oplichters en mensen die zich presenteerden als Peter III. In het onmetelijke Rusland duurde het jarenlang voordat een machtswisseling bij iedereen bekend was en bovendien wist bijna niemand hoe de leiders eruitzagen. Aan het einde van de regeerperiode van Catharina konden 24 neptsaren geteld worden.

Nog gedetailleerder schrijft Montefiore over het stoffelijk overschot van Potjomkin. Wie wil weten waar zijn hersenen werden verstopt en waarom zijn graf een halve eeuw na zijn dood werd geopend, moet dit wervelend geschreven boek zelf maar lezen.

null Beeld

Catharina de Grote & Potjomkin

Simon Sebag Montefiore
vertaald door Fred Reurs
Spectrum, €39,99
720 blz.

Meer over