Plus

De schilderijen van Etel Adnan (1925-2021) zijn een zoektocht naar schoonheid

Toen het Van Gogh Museum Etel Adnan benaderde voor een tentoonstelling, was ze vereerd. Inmiddels is een overzicht van haar werk is te zien in het museum. Helaas heeft ze het zelf niet meer mogen meemaken.

Kees Keijer
'Journey to Mount Tamalpais (Rihla ilâ Jabal Tamalpais)', 2008, Leporello. Beeld Museé de l’Institut du monde arabe, Paris
'Journey to Mount Tamalpais (Rihla ilâ Jabal Tamalpais)', 2008, Leporello.Beeld Museé de l’Institut du monde arabe, Paris

Plotseling was ze er. In 2012, op de vijfjaarlijkse Documenta in Kassel, was werk te zien van een kunstenaar die tot dan toe alleen bekend was als schrijver en dichter. Etel Adnan bleek echter ook een begenadigd beeldend kunstenaar. Bijzonder, want deze grote doorbraak op een van de hoogste kunstpodia ter wereld vond plaats toen Adnan al 87 jaar oud was.

Daarna volgden solotentoonstellingen op belangrijke plekken als de Serpentine Gallery in Londen, het San Francisco Museum of Modern Art en het Guggenheim Museum in New York. Een tentoonstelling in het Van Gogh Museum zou een volgende stap in haar late carrière zijn geweest.

Toen het museum de kunstenaar benaderde voor een mogelijke expositie, haar eerste overzichtstentoonstelling in Nederland, was ze bijzonder vereerd met dat plan, omdat ze Vincent van Gogh zag als een grote inspiratiebron. De expositie is er nu, maar Adnan overleed vorig jaar november op 96-jarige leeftijd.

Kleur, natuur en taal

De opzet van de tentoonstelling past in een serie presentaties, waarin het werk van Vincent van Gogh gecombineerd wordt met dat van moderne en hedendaagse kunstenaars die zich door Van Gogh lieten inspireren. Zo was in 2019 een tentoonstelling georganiseerd met David Hockney. Hierbij lag de nadruk op de fascinatie die beide kunstenaars hadden voor de natuur, hun gebruik van felle kleuren en het experimenteren met perspectief.

In het geval van Etel Adnan ligt de nadruk opnieuw op de contrastrijke kleuren, de liefde voor de natuur en het gebruik van taal. In een video-interview dat op de tentoonstelling te zien is, breekt Adnan een lans voor schoonheid in de beeldende kunst. Terwijl haar poëzie vaak gerelateerd was aan heftige politieke gebeurtenissen zoals de Vietnamoorlog of de situatie van Palestijnse vluchtelingen, koos ze in haar beeldende werk altijd voor een ‘vrolijke’, troostende blik.

Paletmes

Etel Adnan had een gemengde culturele achtergrond en heeft op verschillende plekken ter wereld gewoond. Ze was een kind van een Syrische, islamitische vader en een Griekse, katholieke moeder uit Smyrna, het huidige Izmir in Turkije. Ze groeide op in het kosmopolitische Beiroet, dat onder Frans mandaat stond. Ze sprak Grieks met haar moeder, Turks met haar vader en Frans op school. Arabisch was daar verboden, dat was de taal van de straat.

In Libanon begon ze met schrijven en dichten, later vertrok ze naar Parijs om filosofie aan de Sorbonne te studeren. In Parijs kwam ze ook voor het eerst in aanraking met het werk van Van Gogh. Adnan was vooral onder de indruk van de precisie en intensiteit van de zelfportretten. “Die schok is nooit overgegaan.”

Adnan koesterde ambities om architect te worden, maar in 1958 ging ze als docent in de kunstfilosofie aan de slag aan het Dominican College in Californië. Kunstenaar en collega Ann O’Hanlon vroeg haar hoe ze dat vak kon geven zonder zelf kunst te maken, waarna Adnan op haar 34ste jaar begon met schilderen. In die eerste doeken bracht ze met een paletmes rechthoekige vlakken aan, in een beeldtaal die sterk doet denken aan Nicolas de Staël – een kunstenaar die haar, nog meer dan Van Gogh, beïnvloed moet hebben.

De berg

Adnan keerde in de jaren zeventig terug naar Beiroet, maar vestigde zich in 1980 weer in Californië. Daar werd haar werk minder abstract en meer landschappelijk.

Toen haar in een interview eens gevraagd werd wie de belangrijkste persoon was die ze ooit ontmoet had, antwoordde Adnan: “De berg.” Adnan was gefascineerd door de veranderlijkheid van Mount Tamalpais. Licht, kleur en atmosfeer waren altijd in beweging.

In haar werk komt dit op verschillende manieren terug: soms steekt de berg als een massief, felrood vlak af tegen een groene hemel, in andere schilderijen is de berg opgedeeld in tientallen vlakjes in gemengde tinten. De fascinatie van Adnan met de berg doet overigens niet zozeer denken aan Van Gogh, maar meer aan Paul Cézanne, die eindeloze variaties maakte van zijn uitzicht op de Mont Sainte-Victoire in Zuid-Frankrijk.

Regel voor regel

Tekenen, schrijven, beeld en taal komen samen in een reeks leporello’s. Deze boeken zijn als een accordeon gevouwen en waren voor Adnan een manier om het Arabisch eigen te maken. Ze schreef poëzie van Arabisch dichters over en maakte daar tekeningen bij.

De nadruk ligt in het Van Gogh Museum op de schilderijen, maar er is ook een aantal tapijten te zien. Voor Adnan lag hier een parallel met het schrijven, omdat weefsels ‘regel voor regel’ ontstaan. Toen Adnan opgroeide in Libanon waren daar geen musea, maar wel tapijten. Haar vader nam haar mee naar tapijthandelaren op de soeks. Later vergeleek ze hun manier van kijken met de manier waarop in musea naar een Rembrandt wordt gekeken. “Dat was onze kunstwereld, toen.”

Etel Adnan, Kleur als taal. Van Gogh Museum, t/m 4 september

Meer over