PlusAchtergrond

De omgang met de natuur luistert nauw, toont expositie in Het Hem

Na een eeuw van urbanisatie volgt nu de terugkeer naar het platteland. Volgens architecten Rem Koolhaas en Samir Bantal, aanjagers van Chapter 5ive in het Hem, zullen we ons echter nooit meer verhouden tot de natuur als onze voorouders.

Edo Dijksterhuis
Aanjagers van Chapter 5ive: Rem Koolhaas en Samir Bantal. Beeld Geert Broertjes
Aanjagers van Chapter 5ive: Rem Koolhaas en Samir Bantal.Beeld Geert Broertjes

In het gangpad van de discountsuper spant Christian Jankowski zijn boog en schiet van korte afstand: het bakje margarine heeft geen schijn van kans. De kunstenaar ‘vangt’ op deze manier nog een brood, wc-papier en in het koelvak doorboort hij een hele bevroren kip. Met de pijlen er nog in legt de hedendaagse jager-verzamelaar zijn buit op de kassaband.

Die Jagd is het vrolijk stemmende beginpunt van Chapter 5ive, de nieuwe tentoonstelling in Het Hem. Na onder andere zintuiglijkheid (Chapter 3hree) en overvloed (Chapter 4our) gaat het nu over ‘ruralisatie’. Met dit neologisme wordt een terugkeer naar het platteland bedoeld, een omkering van het urbanisatieproces dat de afgelopen eeuw de wereld ingrijpend heeft veranderd.

Urbane exodus

Terwijl in 1900 minder dan 15 procent van de wereldbevolking in steden woonde, leeft in 2050 bijna 9 op de 10 westerlingen in een stad. Maar er zijn signalen dat urbanisatie geen eenrichtingsstraat is. Tijdens de coronapandemie verhuisde een groot aantal Amsterdammers naar de Veluwe, Drenthe of verder, omdat ze daar net zo goed kunnen thuiswerken maar wel vlak bij bos en heide wonen.

Rem Koolhaas, voorheen gedreven promotor van de metropolis, voorzag de nieuwe urbane exodus tien jaar geleden al en begon samen met Samir Bantal een grootschalig onderzoek naar het nieuwe plattelandsbestaan. Dat resulteerde in 2020 in de tentoonstelling Countryside, The Future in het New Yorkse Guggenheim Museum. Het onderzoek dient als startpunt van Chapter 5ive.

De tentoonstelling is opgebouwd in ruwweg drie delen. Wie de bovenhal van de voormalige munitiefabriek van links naar rechts doorloopt, voelt de verschuiving in toon en perspectief die optreedt. In het begin overheerst het geluid van kolkend water, suizende wind en het gekras van kraaien uit de film Marraq van Jasper Coppes, waarin te zien is hoe door opwarming van het klimaat vruchtbare aarde uit de Groenlandse permafrost vrijkomt.

Ian Chengs Emissary Forks at Perfection vormt het contrapunt. In deze algoritmische simulatie is het landschap een gamedecor geworden voor wezens die zijn gecreëerd door kunstmatige intelligentie.

Bloembollen selecteren

Diezelfde tegenstelling tussen organische oerkracht en technologische kolonisatie ervaar je tussen Tree Mountain van Agnes Denes en Agrilogistics van Gerard Ortín Castellví. De eerste is een kunstmatige heuvel beplant met tienduizend zilversparren, die als een levend Stonehenge het verstrijken van de tijd registreert.

De tegenhanger toont de bijna volledig gerobotiseerde kastuinbouw van het Westland, waar tomaten worden gescand op rijpheid en mechanische armen bloembollen selecteren op vorm en grootte.

Tussen die twee uitersten, beelden die nostalgisch stemmen en voorboden van de toekomst, ligt het diffuse heden dat mooi wordt samengevat in Maarten Vanden Eyndes The Great Decline. Met een variëteit aan zaden geeft hij de plattegrond weer van de Svalbard Global Seed Vault, de genenbank met reservekopieën van alle zaden ter wereld die in 2008 werd geopend op het eiland Spitsbergen.

Voelbaar ongemak

De schematische weergave doet denken aan een koperen geheugenchip uit een computer, maar ook aan een ‘lukasa’, een geheugenapparaat dat in 19de-eeuws Congo werd gebruikt om topografische kennis en belangrijke gebeurtenissen vast te leggen. Het plantaardige materiaal en daarmee alle informatie over leven wordt hier in de mal van menselijke ordeningssystemen geduwd. Om het te begrijpen, te exploiteren of onze eigen leefwereld te redden – het is afhankelijk van hoe je ernaar kijkt.

Met een variëteit aan zaden geeft Maarten Vanden Eynde in The Great Decline de plattegrond weer van de Svalbard Global Seed Vault, de genenbank met reservekopieën van alle zaden ter wereld op Spitsbergen. Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk
Met een variëteit aan zaden geeft Maarten Vanden Eynde in The Great Decline de plattegrond weer van de Svalbard Global Seed Vault, de genenbank met reservekopieën van alle zaden ter wereld op Spitsbergen.Beeld Cassander Eeftinck Schattenkerk

Afgezien van Vanden Eyndes werk en nog een paar, valt het artistieke gehalte van Chapter 5ive een beetje tegen. De tekeningen waarin Suzanne Husky de bijdrage van bevers aan complexe ecosystemen beschrijft, overstijgen het niveau van biologieboekillustratie niet.

Voor de trainingsinstallatie van collectief De Onkruidenier heb je wel heel veel verbeelding nodig om jezelf als zeeminnend wezen te zien. En de film van Castellví heet dan wel beeldessay maar verschilt weinig van een documentaire op een educatief tv-kanaal. Het ontbreekt Chapter 5ive aan voelbaar ongemak, opwindende vergezichten, ambiguïteit en de knipoog die Jankowski geeft met zijn pijl en boog.

Windmolentje

Het buitenwerk van Cathy van Eck maakt wel wat goed. Door tegen een windmolentje te blazen activeren bezoekers luidsprekers die toespraken van urgent klinkende politici laten horen. Als je te zacht blaast vallen de stemmen stil. Wie te hard blaast, laat de oproepen en pleidooien oplossen in geruis.

De omgang met de natuur luistert nauw. En dat realiseer je je des te meer als je ter plekke om je heen kijkt en de oude kolenoverslag ziet met daarnaast de elektriciteitscentrale waarvan de toren sinds de Urgenda-rechtszaak niet meer rookt.

Chapter 5ive: t/m 25/9 in Het Hem, Zaandam.