PlusAchtergrond

De ombudsman van de NPO kijkt, analyseert en oordeelt, maar kan geen sancties opleggen

Er kwamen veel klachten over het fragment waarin ON-verslaggever Jonathan Krispijn twee vrouwen uit een asielzoekerscentrum vroeg ‘waar zij hun fiets vandaan hadden’.  Beeld NPO
Er kwamen veel klachten over het fragment waarin ON-verslaggever Jonathan Krispijn twee vrouwen uit een asielzoekerscentrum vroeg ‘waar zij hun fiets vandaan hadden’.Beeld NPO

Margo Smit, de ombudsman van de NPO, gaat onderzoek doen naar de klachten die binnenkwamen over de eerste tv-uitzendingen van Ongehoord Nederland. Wat doet de ombudsman eigenlijk? Welke bevoegdheden heeft ze en wat behelst het onderzoek?

Dennis Jansen

Waarom komt er een onderzoek?

De nieuwe omroep Ongehoord Nederland (ON) maakt sinds vorige week op dinsdag en donderdag actualiteitenprogramma Ongehoord Nieuws. Na de eerste twee uitzendingen zijn klachten binnengekomen. De eerste, bekeken door 225.000 mensen, ging over de inval van Rusland in Oekraïne. Arnold Karskens, de omroepbaas, stelde dat je ‘geopolitiek moet denken’. “Er zijn machtsblokken in deze wereld; als je aan de rand van zo’n machtsblok woont, ben je een bufferstaat.” Kamerlid Wybren van Haga stelde dat de ‘EU en de Navo hebben geprovoceerd’. Karskens repte ook over ‘bepaalde krachten’ die de Amerikaanse president Joe Biden zouden aansturen.

Na de uitzending kwamen bij de ombudsman klachten binnen over ‘onjuiste inhoud, desinformatie en gebrek aan onpartijdigheid’, aldus Margo Smit. “Niet mijn woorden, niet mijn oordeel, maar de aard van de klachten.” Ze trad er – desgevraagd – mee naar buiten. “Meneer Karskens meent dat ik zelf de pers had opgezocht. Nee, ik werd gevraagd en de ombudsman dient dan transparant te zijn.”

Dit weerhield Karskens er niet van om afgelopen woensdag zelf een klacht in te dienen tegen de ombudsman. Volgens hem heeft Smit zich ‘onprofessioneel opgesteld’ door zich in de media uit te laten over de klachten tegen ON. Karskens eist dat de aanstelling van Smit niet verlengd wordt.

Was dat het enige?
Nee. Na de tweede uitzending (90.000 kijkers) ontstond ophef over de aanpak van Jonathan Krispijn. De ON-verslaggever had op straat twee vrouwen uit een asielzoekerscentrum gevraagd ‘waar zij hun fiets vandaan hadden’, insinuerend dat ze gestolen waren. Het regende klachten op sociale media door onbekende en bekende Nederlanders als Diederik Ebbinge (‘Wat een vies vuil schorem. Brought to you by de NPO’), Gijs Rademaker (‘Om je kapot te schamen dit, en dat op m’n eigen NPO’) en Winfried Baijens (‘Hallo Publieke Omroep hoe vind je zelf dat het gaat?’). In de mailbox van Smit: wederom klachten. “Ditmaal over racisme.” Naar aanleiding van deze klachten besloot zij tot een onderzoek naar Ongehoord Nederland.

Wie is Margo Smit?
Sinds 2017 is zij de ombudsman van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO). Een vrouw, ja, – ‘meestal is dat de eerste vraag die ik krijg’ – maar het woord ombudsman komt van origine uit het Zweeds, legt zij uit. “En in het Zweeds betekent het woord ‘man’ in samenstelling ‘een persoon’. Dat vind ik zo leuk. Dat is dus eigenlijk al genderneutraal,” zegt Smit, die sinds 1989 in de journalistiek werkt. Als bureauredacteur bij verschillende omroepen, parlementair redacteur bij RTL Nieuws, onderzoeksjournalist bij KRO Reporter en directeur van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ). Als ombudsman houdt ze zich niet bezig met amusement, drama of series, wel met nieuws, actualiteiten, sport, informatie en educatie van alle publieke omroepen op radio, tv en internet.

Tekst gaat verder onder foto.

Arlette Adriani en Ahmed Aarad presenteren Ongehoord Nieuws. Beeld NPO
Arlette Adriani en Ahmed Aarad presenteren Ongehoord Nieuws.Beeld NPO

Is de ombudsman in dienst van de NPO?
“Nee,” stelt Smit. “Ik ben van de omroepen, dus ook van Ongehoord Nederland. Zij leggen geld voor mij opzij, terwijl de NPO mij faciliteert, maar ik opereer volkomen onafhankelijk.” Wie haar functioneren beoordeelt? “Het presidium van college van omroepen is aanspreekpunt.”

Wat gebeurt er met de klachten die binnenkomen?
Op een enkele handgeschreven brief na komen alle klachten per mail binnen. “Of die nu over Ongehoord Nederland of de NOS gaan. In eerste instantie zoek ik altijd contact met de omroep in kwestie. Dat heb ik nu ook gedaan. Ik stuur de klachten door en geef de omroep de mogelijkheid zelf met de klagers in contact te komen.” Smit vroeg aan Ongehoord Nederland bij de reacties op de klagers haar in de cc te zetten. “Ik heb daar nog niets op teruggezien.”

En nu dus een onderzoek.
Ja. Smit gaat kijken of de omroepen, in dit geval Ongehoord Nederland, zich houden aan de journalistieke code. Bij haar aantreden in 2017 onderschreven de omroepen, en later ook de nieuwe aspiranten, de journalistieke code van de NPO. Die is kort gezegd: betrouwbaar, nauwkeurig, onpartijdig en pluriform. Smit: “Ik vat het altijd samen in foutloos, feitelijk en fair. Daar valt van alles onder. Zo kun je hoor en wederhoor scharen onder fair.”

Kan de NPO dat zelf niet?
Nee. De Nederlandse Publieke Omroep kan wel in gesprek gaan met de omroepen, maar gaat niet over de inhoud. Net zomin als het commissariaat voor de media. “De ombudsman is de enige die journalistiek ethisch inhoudelijk kan beoordelen”, zegt Smit. Overigens heeft de ombudsman niet per se klachten nodig om een onderzoek in te stellen. “Ik kan dat zelf, gevraagd of ongevraagd, ook doen. Ik heb een tijd terug de diversiteit in talkshows onderzocht en ik onderzoek voortdurend de evenwichtigheid van verkiezingsberichtgeving.”

Hoe gaat zij te werk?
Smit: “Ik bekijk de berichtgeving, zoek onderbouwing, scheid feiten van meningen. Ik praat waar mogelijk met de makers, eindredacteuren, hoofdredacteuren. Stel vragen: op basis waarvan zijn er besluiten genomen? Uiteindelijk rolt er een analyse uit. De uitkomst gaat sowieso naar betrokkenen, de klagers, het programma en de omroepen. En als het voor een breed publiek is, staat er een bewerkte versie op mijn website.”

En als blijkt dat ON, of een andere omroep, een grens is overgegaan?
De ombudsman kan geen sancties opleggen, benadrukt Margo Smit. “Dat geldt ook voor Reinier van Zutphen, onze Nationale ombudsman. Die kijkt, analyseert, oordeelt en geeft mogelijk een aanbeveling, maar geen sancties. Wij kunnen alleen namen en shamen.”

Wie kan er wel wat met deze analyse?
Hij is openbaar, zegt Smit. “Iedereen kan ’m lezen en eventueel handelen. De NPO, de minister of staatssecretaris, het commissariaat voor de media, zij kunnen er mogelijk wél iets mee.” In het uiterste geval kan een programma van de buis worden gehaald, reageert NPO-voorzitter Frederieke Leeflang. De betreffende omroep kan dan bezwaar maken of beroep aantekenen. Maar zover is het nog niet, stelt zij. Leeflang: “In zijn algemeenheid wijzen wij onnodig grievende en kwetsende uitlatingen in NPO-programma’s af. Indien daarvan mogelijk sprake is, gaan we het gesprek met de betreffende omroep aan.”

Margo Smit is de ombudsman van de NPO. Beeld Stefan Heijdendael / NOS
Margo Smit is de ombudsman van de NPO.Beeld Stefan Heijdendael / NOS