PlusInterview

De installaties van Hito Steyerl in het Stedelijk zijn sportscholen voor de geest

Liquidity Inc., 2014 van Hito Steyerl.  Beeld Peter Tijhuis, met dank aan Esther Schipper, Berlin en Andrew Kreps Gallery, New York
Liquidity Inc., 2014 van Hito Steyerl.Beeld Peter Tijhuis, met dank aan Esther Schipper, Berlin en Andrew Kreps Gallery, New York

Het werk van Hito Steyerl is verontrustend en overdonderend, maar ook humoristisch en aanstekelijk. De Duitse kunstenaar beschouwt haar grote retrospectief in het Stedelijk als een archief dat lichaam en geest activeert.

Edo Dijksterhuis

Sommige werken in Hito Steyerl – I Will Survive dateren uit de vorige eeuw, maar hadden wat inhoud betreft gisteren gemaakt kunnen zijn. “Ik had ze zelf ook een tijdje niet gezien en was verbaasd hoe schrikbarend actueel ze zijn,” erkent Hito Steyerl. De Duitse kunstenaar haalt als voorbeeld Babenhausen (1997) aan, dat verhaalt over de Joodse Tony Abraham Merlin die door neonazi’s wordt verjaagd. “Ook in de afgelopen jaren hadden we in Duitsland weer te maken met racistisch en antisemitisch geweld. Het is eigenlijk nooit weggeweest.”

De beeldkwaliteit verraadt de leeftijd van de film, maar ook de documentaire vorm is typerend voor Steyerls vroege werk, dat op de eerste verdieping van het Stedelijk wordt vertoond op flatscreens. Het is een letterlijk plattere vorm dan de installaties op de begane grond, waar de kijker doorheen loopt en in opgezogen wordt.

Zelf bioscopen bouwen

“Toen ik afgestudeerd was aan de filmacademie stortte de documentairefilmindustrie in en werd mijn werk vooral getoond in kunstruimtes,” vertelt Steyerl. “Maar een galerie is geen bioscoop: het geluid is vaak vreselijk en je kunt er niet zitten. Dus ging ik zelf bioscopen bouwen – en zo zijn de installaties ontstaan.”

Elk werk heeft zijn eigen architectuur. Die bestaat uit blokken beton, steigerpijpen, houten arena’s en zitplaatsen, variërend van comfortabele loungers tot plastic tuinstoelen. “Iemand heeft mijn installaties eens ‘mentale sportscholen’ genoemd en daar kan ik me wel in vinden. Je moet er fysiek doorheen, je met je lichaam ertoe verhouden, maar de kijker wordt ook uitgedaagd verschillende delen van zijn persoonlijkheid te laten bewegen.”

Dat de installaties barstensvol informatie, politieke en wetenschappelijke verwijzingen maar ook humoristische terzijdes zitten, maakt Steyerls kunst tot een overdonderende ervaring – zeker als je zoveel werken bij elkaar ziet. “Daarom is er altijd een sterke visuele laag. Het is aan de kijker om dieper te gaan of niet. Ik beschouw deze tentoonstelling als een archief of bibliotheek – daar word ook niet van je verwacht dat je alle boeken leest.”

Digitale technologie

Wat opvalt aan de immersieve installaties op de begane grond is de grote rol die digitale technologie speelt. “Maar eigenlijk is technologie altijd onderdeel geweest van mijn werk,” stelt Steyerl. “Ik had mijn vroege low-budgetfilms niet kunnen maken zonder de goedkope camcorders die in de jaren 90 op de markt kwamen. Sinds die tijd is de technologische ontwikkeling echter razendsnel gegaan en was het onmogelijk om niet meegevoerd te worden. Een cruciaal punt voor mij was November (2004). Ik keerde toen de camera om en richtte hem op een stapel VHS-banden, die ik vervolgens één voor één in de videorecorder stopte en afspeelde. Vanaf dat moment zijn de beelden geen eenvoudige dragers meer van een boodschap, maar zelf acteurs.”

Kritische reflectie op het medium en de ingebakken machtsstructuren vormen een rode draad in Steyerls oeuvre. Ze maakt daarbij rijkelijk gebruik van de gelikte beeldtaal van games, opgeruimde reclametaal, formats van overheidswebsites en pulserende elektronische muziek die recht op de onderbuik is gericht. Gecombineerd met een flinke scheut absurdisme dat vaak dichter bij de realiteit ligt dan je denkt, doen Steyerls werken het bijzonder goed op grote internationale tentoonstellingen als Skulptur Münster of de Biënnale van Venetië.

“Ik hou van die glimmende werken,” zegt de kunstenaar, “maar het is niet het enige wat ik doe. Op een gegeven moment was ik even klaar met die crowd-pleasers en daarom heb ik Drill (2019) gemaakt.”

Overlevenden van wapengeweld

Dit meest recente werk in de Stedelijktentoonstelling heeft een centrale plek gekregen in de Erezaal. De film neemt ons mee op rondleiding door het Seventh Regiment Armorygebouw in New York. Het begon ooit als wapenopslag en geldt als geboortegrond van de National Rifle Association, maar huisvest tegenwoordig een kunstinstelling. De tour wordt telkens onderbroken door interviews met overlevenden van en activisten tegen wapengeweld.

“Een bijzondere rol is weggelegd voor de muziek, die een eigen verhaal vertelt,” zegt Steyerl. “De noten zijn gegenereerd door algoritmen op basis van datapatronen over schietincidenten, slachtoffers en dat soort zaken. Ze worden ten gehore gebracht door een echt orkest, waardoor de data doortrillen in het lichaam van de kijker. Het is heel verontrustend, maar dat is de inhoud van de film ook.”

Drill is recht tegenover Die Leere Mitte (1998) geplaatst, waarin Steyerl in beeld brengt hoe de lege plek waar vroeger de Berlijnse Muur stond wordt geclaimd door projectontwikkelaars die er hun eigen hekken omheen zetten. In zekere zin is Drill volgens de maker een terugkeer naar de beginjaren. “Hoewel de werken er verschillend uitzien, is de werkwijze hetzelfde. Ik neem een gebouw of locatie, begin te graven en als ik maar lang genoeg volhoud, komt er vanzelf iets uit de kelder tevoorschijn.”

Hito Steyerl – I Will Survive: t/m 12 juni in Stedelijk Museum

Mission Accomlished: Belanciege (2019), van Hito Steyerl, Giorgi Gago Gagoshidze, Hito Steyerl en Miloš Trakilović. Beeld Peter Tijhuis, met dank aan Esther Schipper, Berlin en Andrew Kreps Gallery, New York
Mission Accomlished: Belanciege (2019), van Hito Steyerl, Giorgi Gago Gagoshidze, Hito Steyerl en Miloš Trakilović.Beeld Peter Tijhuis, met dank aan Esther Schipper, Berlin en Andrew Kreps Gallery, New York

Kunstenaar, filmmaker, docent, schrijver

Hito Steyerl (1966) werd in 2017 door de ArtReview Power100 uitgeroepen tot ‘invloedrijkste persoon in de internationale kunstwereld’. Die status heeft de van oorsprong filmmaker en gepromoveerd filosoof te danken aan de vele rollen die zij speelt in diverse arena’s. Haar multimediale kunstwerken zijn te zien op de meest prestigieuze kunstmanifestaties. Als professor deelt ze haar ideeën met generaties nieuwe kunstenaars en theoretici. En als essayist schrijft ze scherpe teksten die bovenop de actualiteit zitten en gaan over technologie en beeldcultuur, de verwevenheid van kunst met macht en architectuur als uiting van ideologie.

Het Van Abbemuseum in Eindhoven was in 2014 een van de eerste instellingen om Steyerl een solo te geven. Een jaar later won ze de allereerste Eye Art & Film Prize en in 2021 was ze eregast tijdens Idfa. Hito Steyerl – I Will Survive, dat eerder te zien was in Düsseldorf en Parijs, is haar eerste grote retrospectief.

Live lezing

Twee van de werken in de Stedelijktentoonstelling worden ‘lecture performance’ genoemd, hoewel Hito Steyerl liever spreekt van ‘lezing’. “Sommige onderwerpen zijn te complex voor een video-essay en vragen om een meer bescheiden vorm. Een voordracht blijft dichter bij geschreven tekst.”

Voor de tentoonstelling heeft ze een nieuwe lezing ontwikkeld, die op een later tijdstip live plaatsvindt in de entreehal van het Stedelijk. “Hij gaat over NFT’s en de impact die cryptotechnologie heeft op het milieu, politieke verhoudingen en de maatschappelijke realiteit in Kosovo, Georgië en Kazachstan. Elektriciteit wordt valuta en stroom (Steyerl gebruikt het Engelse woord ‘power’) wordt macht.”

Meer over