PlusDe Erelijst

De 15de van Dmitri Sjostakovitsj doet je beseffen dat het altijd nog erger kan

In deze rubriek bespreekt de muziekredactie van Het Parool een klassieker uit de geschiedenis van pop, jazz of klassieke muziek, die het waard is opnieuw te beluisteren. Deze keer: Symfonie nr. 15 van Dmitri Sjostakovitsj door het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Bernard Haitink.

Erik Voermans
null Beeld

Gisteren was het vijftig jaar geleden dat Dmitri Sjostakovitsj werd ontslagen uit het ziekenhuis, na een tweede hartaanval, die ervoor zorgde dat de première van zijn Vijftiende symfonie moest worden uitgesteld. Die première vond uiteindelijk plaats op 8 januari 1972. Sjostakovitsj’ zoon Maxim dirigeerde bij die gelegenheid het Radio- en Televisie Orkest van de Unie der Verenigde Sovjetrepublieken, dat in 1930 was opgericht onder de naam Moskou Radio Symfonie Orkest en dat sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 Tsjaikovski Symfonie Orkest heet.

Terug in de tijd De vijftiende en laatste symfonie van Sjostakovitsj was voor het eerst sinds zijn Tiende weer een volledig instrumentaal werk. Gezien zijn wankele gezondheid (hij werd behandeld voor polio en hij had hartklachten) mag het een wonder heten dat hij het vierdelige stuk in minder dan een half jaar op papier kreeg. Om diezelfde reden werd het een van zijn inkervendste stukken, waarin de expressie tot haar uiterste grenzen wordt uitgebeend. Alle eerstelessenaarspelers van het orkest krijgen geëxposeerde soli, van de fluit tot en met de contrabas.

En dan zijn er nog de suggestieve citaten (de ouverture uit Rossini’s Guillaume Tell springt in het eerste deel onmiddellijk in het oor, maar ook het noodlotsmotief uit Wagners Ring des Nibelungen komt in het vierde deel langs), die samen met de soms bizarre stemmingswisselingen zorgen voor een sfeer van depressie. Volslagen onbegrijpelijk is het daarom dat juist Tichon Chrennikov, de almachtige voorzitter van de componistenbond die Sjostakovitsj het leven in het verleden zo vreselijk zuur had gemaakt, sprak van ‘optimistische muziek’.

Waarom nu herbeluisteren? Omdat weinig andere muziek je doet beseffen dat het altijd nog erger kan in een mensenleven en dat het tegelijkertijd essentieel is altijd hoop te houden. Een dirigent die de paradoxale emotionaliteit van Sjostakovitsj enorm goed aanvoelde, was Bernard Haitink, die in 2011 met het Concertgebouworkest een indringende uitvoering ten beste gaf die ook op cd is verschenen.

Haitink schreef geschiedenis toen hij halverwege de jaren zeventig met de London Philharmonic begon aan een volledige symfonische Sjostakovitsjcyclus. Hij maakte die cyclus af in Amsterdam, waar de toenmalige artistiek directeur van het Concertgebouworkest, Marius Flothuis, weinig op had met Sjostakovitsj, die toen nog gold als een paladijn van het Sovjet-communisme.

Na de publicatie van Sjostakovitsj’ memoires in 1979 , onder de titel Testimony (Getuigenis), veranderde dat beeld, zij het dat de authenticiteit van de teksten, die door Solomon Volkov naar het Westen waren gesmokkeld, tot op de dag van vandaag ernstig wordt betwist.

Verder luisteren Vele dirigenten van naam legden de Vijftiende van Sjostakovitsj vast op de plaat, van Jevgeni Mravinski, Kirill Kondrashin, Kurt Sanderling, Valeri Gergjev, Michail Pletnev tot Andris Nelsons, maar niemand weet de tragische ondertonen zo goed te treffen als Haitink in 2011. Alle genoemde opnamen (behalve die van Mravinski) zijn op Spotify te beluisteren.

Meer over