PlusExclusief

Dat vrouwtje kan vast geen camera vasthouden: mannen blijven in de meerderheid in de filmindustrie

Filmopnamen voor de film Heartbeats, geschreven en geregisseerd door Vincent Tilanus. Beeld ANP / Paul van Riel
Filmopnamen voor de film Heartbeats, geschreven en geregisseerd door Vincent Tilanus.Beeld ANP / Paul van Riel

Vrouwen zijn nog altijd flink ondervertegenwoordigd in de Nederlandse film- en televisieindustrie. Zowel vóór als achter de schermen. Maar waarom het zo is, weet men niet zo goed.

Lorianne Van Gelder

Neem een Nederlandse film die binnenkort uitkomt, de romantische komedie Ik wist het, bijvoorbeeld. De regisseur, Jamel Aattache, is een man. De scenarioschrijver: idem. Producenten: mannen. Camera, montage, techniek: mannen. Niet dat er geen vrouwen aan te pas kwamen. Maar de meerderheid van de invloedrijke functies wordt bekleed door mannen.

Tijd voor verandering vond een groep vrouwen in de filmindustrie. Anderhalf jaar geleden richtten ze netwerkorganisatie Vrouwen in Beeld op. Esther Schmidt, een van de oprichters, werkt zelf al 25 jaar in de film. “We willen graag de zichtbaarheid en de positie van vrouwen verstevigen. Mensen denken dat er genoeg gelijkwaardigheid en gelijkheid in Nederland is. Maar we hadden geen cijfers.”

Betere werksfeer

Samen met de Universiteit Utrecht is er nu kwantitatief onderzoek: Beter is nog niet goed heet het. Over een periode van tien jaar (2011-2020) van bijna 2500 fictie- en documentaireproducties is geteld hoeveel vrouwen en hoeveel mannen betrokken waren in leidinggevende functies en in hoofd- en bijrollen.

Vrouwen zijn stevig ondervertegenwoordigd in de meeste functies in film. In totaal was slechts 30,4 procent vrouw (8.753 vrouwen) tegen 69,6 procent man (19.995 mannen), ook bij regisseurs zie je die verdeling. Vooral in technische functies (geluid, montage en camera) is het aandeel mannen veel hoger dan het aantal vrouwen (5-25 procent vrouw in die functies). Voor de meeste onderzochte functies geldt: hoe duurder en langer een productie, hoe minder vrouwen erbij betrokken zijn en hoe meer mannen.

Zelfs bij acteurs is het aantal mannen en vrouwen ongelijk: 60-40. Alleen in de functie research bij documentaires zijn vrouwen met tweederde in de meerderheid. Schmidt benadrukt het belang van een gelijkere verdeling: “Het gaat ook over rolmodellen, you can’t be what you can’t see, en over de sfeer op de set. Een gelijkwaardige en diverse verdeling zorgt voor een betere werksfeer.”

Vrouwen aan de top

In Zweden gaat het voortvarender, maar dat ging ook niet zonder slag of stoot. Toen Anna Serner in 2011 begon bij het Zweedse filminstituut kregen vrouwelijke regisseurs in Zweden maar een kwart van alle filmsubsidies. Na haar aantreden werd dat 50 procent, vertelde ze in een interview in de VPRO Gids in 2019. En daar werden films niet slechter van. Integendeel: vrouwelijke regisseurs winnen sinds een aantal jaren even veel of meer Zweedse filmprijzen dan hun mannelijke collega’s.

Interessant genoeg staan aan het hoofd van de belangrijkste Nederlandse filmorganisaties vrouwen. Sandra den Hamer leidt het Eye, Silvia van der Heiden is directeur van het Nederlands Film Festival, Vanja Kaludjercic is artistiek directeur International Film Festival Rotterdam en Doreen Boonekamp zwaaide recent af als directeur van het Filmfonds. Toch kan Vrouwen in Beeld geen ‘overtuigende aanwijzingen voor een trickle down effect’ noteren van die vrouwelijke leiders en vrouwelijke regisseurs en producenten.

Een heel concrete poging om genderverschillen te beslechten deed Filmfestivaldirecteur Van der Heiden door de aparte prijzen voor mannen en vrouwen bij de Gouden Kalveren af te schaffen. Alleen leverde dat niet méér prijzen voor vrouwen op. Sterker, het waren er afgelopen jaar minder.

Geen quotum

Voor oud-Filmfondsdirecteur Boonekamp, die nu onafhankelijk consultant is in de audiovisuele en creatieve sector, stond diversiteit altijd hoog op de agenda. “Maar wel in de breedste zin: van gender en leeftijd tot sociale en culturele achtergrond. En hoe je de aantrekkelijkheid van films kunt vergroten, om een diverser publiek te kunnen bereiken.” In vergelijking tot veel andere landen leek Nederland het op posities als regie en scenario altijd vrij goed te doen wat betreft genderverhoudingen, zegt ze. “Maar het kan en moet beter.”

Ook haar opvolger Bero Beyer heeft het onderwerp op zijn netvlies. Maar hij ziet ook lichtpuntjes. “Ik ben nu op de Berlinale in Berlijn en hier staan onder anderen onze Nederlandse Shamira Raphaëla op de rode loper voor haar documentaire Shabu en Mascha Halberstad met haar animatiefilm OINK. Het is ook belangrijk om die successen uit te lichten.”

Vrouwelijke grootheden

Natuurlijk zijn er altijd succesvolle voorbeelden. Een van de succesvolste producenten van nu is Rachel van Bommel van Millstreet Films (Gooische Vrouwen, Soof), Will Koopman regisseert de ene na de andere kaskraker (Alles op Tafel, Gooische Vrouwen, Oogappels) en Carice van Houten is ‘onze’ grootste actrice in binnen- en buitenland en produceert ook zelf (met Halina Reijn) – om nog maar te zwijgen over Kim van Kooten, Antoinette Beumer, Sacha Polak en Daria Bukvic.

Maar in de cijfers blijven dat uitzonderingen. Nu is het zaak erachter te komen waarom het zo moeilijk is voor vrouwen om door te dringen tot de invloedrijke posities van vooral de grote, dure films. Er zijn wel aannames: zoals de vooroordelen die vrouwelijke geluidstechnici of editors horen – ‘o, weet jij ook hoe dit werkt’ – of de lange, onvoorspelbare dagen op de set die moeilijk zouden zijn te combineren met een gezin. Beyer: “Het lijkt om dezelfde uitdagingen te gaan die vrouwen in andere sectoren ook tegenkomen.” Feiten zijn er nog niet. Schmidt: “We willen dit ook laten onderzoeken.”

Anna Serner, die afgelopen jaar vertrok bij het Zweedse filminstituut, investeerde in netwerkprogramma’s voor vrouwen, speciale ontwikkelfondsen voor jonge studentes, bleef lobbyen bij de machthebbers in de filmwereld om de noodzaak voor verandering te onderstrepen en begon de website Nordicwomeninfilm.com waar iedereen kan zien hoeveel vrouwelijke filmmakers er in Scandinavië al bezig zijn.

Esther Schmidt weet in elk geval zeker: “Dat willen wij ook.”

Meer over