PlusTen slotte

Componist Harrison Birtwistle (1934-2022) bakte geen zoete koekjes

Harrison Birtwistle in 1994. Beeld Redferns
Harrison Birtwistle in 1994.Beeld Redferns

De maandag overleden Britse componist Harrison Birtwistle was niet bang voor ongebruikelijke bezettingen. Zijn werk bleef tot op het laatst fris en avontuurlijk klinken.

Erik Voermans

In 1967 schokte de toen 33-jarige Britse componist Harrison Birtwistle het publiek op het Aldeburgh Festival – opgericht door Benjamin Britten, Engelands nationale componist – tot in het ruggenmerg met zijn eerste opera Punch and Judy. Het libretto van Stephen Pruslin was een orgie van geweld en doodslag en in de muziek werden evenmin zoete broodjes gebakken. Het was een curieuze combinatie van kinderrijmpjes en een compositietechniek die aansloot bij het prachtige, maar impopulaire late werk van Stravinsky. Punch and Judy werd een schandaalsucces en Birtwistles naam was gemaakt.

De ironie van het lot was dat hij ruim veertig jaar later op datzelfde festival luid werd bejubeld na de première van The Corridor, inmiddels zijn elfde opera. In The Corridor zoomt hij in op die ene fatale seconde in het verhaal van Orfeus, die tegen de afspraak in de onderwereld omkijkt naar zijn geliefde en haar zo voor de tweede maal verliest, en nu voorgoed. De bijbehorende muziek staat bijna diametraal tegenover die van zijn eerste opera. Birtwistle had allang bewezen ook over grote welluidend-lyrische kwaliteiten te beschikken, al hulde hij die dan vaak en bij voorkeur in een abstract gewaad.

Zelfs met één instrument

Een productie van Punch and Judy was bij de toenmalige Nederlandse Opera te zien in een regie van de Duitse kunstenaar Georg Baselitz. The Corridor klonk tijdens het Holland Festival van 2010 in een mis-en-espace van Pierre Audi. Andere onvergetelijke uitvoeringen in Amsterdam van Birtwistles muziek waren er volop. Denk aan het monumentale Earth Dances voor groot orkest (1996, ZaterdagMatinee), dat klonk als twee op elkaar gestapelde Sacres du Printemps, Tragoedia en Secret Theatre, uitgevoerd door het Nederlands Blazers Ensemble, het strijkkwartet Pulse Shadows, gecombineerd met de 9 Settings of Celan, gespeeld door het Arditti Kwartet en het Schönberg Ensemble, natuurlijk onder leiding van Reinbert de Leeuw, of het afgrondelijkeThe Shadow of Night, waarin zes hoorns, vier trombones en twee tuba’s de buitenste duisternis oproepen.

Dat hij het ook met twee instrumenten en een stem kon, of zelfs met één instrument en een stem, bewees hij met Bogenstrich, voor cello, stem en piano, en Nine Settings of Lorine Niedecker, voor sopraan en cello. Verstilde, mededeelzame muziek van een componist wiens werk tot op het laatst fris en avontuurlijk bleef klinken, ook al omdat hij niet bang was voor zeer ongebruikelijke bezettingen – The Moth Requiem (2012) is een stuk voor twaalf vrouwenstemmen, drie harpen en fluit.

Birtwistle werd in 1934 geboren in Accrington, waar hij bij de blaaskapel van het leger klarinet leerde spelen. Aan het Royal Manchester College of Music studeerde hij klarinet en compositie. Met medestudenten Alexander Goehr, Peter Maxwell Davies, Elgar Howarth en John Ogdon bracht hij in de jaren zestig in Engeland een kleine revolutie teweeg. Birtwistles ster rees van dit gezelschap het hoogst.

Harrison Birtwistle is 87 jaar geworden.