PlusBoekrecensie

Banaan met plakband en werk in de shredder: kunst gedijt bij schandalen

Kunst kan zorgen voor verhitte gemoederen. In Schandalen in de kunst laat Ruurd Mulder zien dat die verontwaardiging niet per se negatief is en soms essentieel.

Edo Dijksterhuis
De met plakband aan een muur bevestigde banaan van Maurizio Cattelan, die voor ruim een ton verkocht werd. Beeld China News Service via Getty Ima
De met plakband aan een muur bevestigde banaan van Maurizio Cattelan, die voor ruim een ton verkocht werd.Beeld China News Service via Getty Ima

Kunsthandelaar Jan Six die zakenpartners dupeerde om de ontdekking van twee onbekende Rembrandts op zijn naam te zetten. De met plakband aan een muur bevestigde banaan van Maurizio Cattelan, die voor ruim een ton verkocht werd. Het seksuele wangedrag van Juliaan Andeweg. En het duurst geveilde schilderij aller tijden dat waarschijnlijk toch geen Michelangelo is.

Het is een kleine greep uit de karrenvracht aan schandalen die de afgelopen jaren de kunstwereld opschudden. Ze zorgen voor sappige krantenkopij, maar Ruurd Mulder laat in zijn nieuwe boek Schandalen in de kunst zien dat die relletjes vaak iets zeggen over de relevantie van kunst. Ophef is een teken dat er een openbare open zenuw is geraakt.

Historisch overzicht van schandalen

In een vlotte stijl loodst Mulder ons langs een historisch overzicht van schandalen in allerlei kunstdisciplines. Sommige zijn heel vermakelijk, zoals de massale knokpartij die ontstond bij de première van Le Sacre du Printemps in 1913. Soms markeert het opgewonden gekrakeel het begin van een nieuwe stroming. Marcel Duchamps heftig bekritiseerde expositie van een fietswiel op een krukje valt in die categorie. In een enkel geval komt een kunstenaar in opspraak lang nadat hij is overleden, zoals we drie jaar geleden nog meemaakten met dichter-schilder Lucebert die fout bleek te zijn geweest in de oorlog.

Mulder is in het dagelijks leven docent cultuur en mediamarketing aan de Hogeschool van Amsterdam en analyseert het fenomeen schandaal dan ook in marketingtermen. Hij beargumenteert dat kunstenaars vaker wegkomen met provocatie of regelrechte publieksbelediging dan bedrijven omdat hun ‘merk’ juist gedijt bij onderscheid, goedschiks of anders. Sommige makers hebben het opstoken van het verontwaardigingsvuur zelfs tot kunst verheven. De manier waarop street artist Banksy bij de veiling van Girl with Balloon het werk door een op afstand bediende shredder haalde, deed zijn reputatie geen kwaad. Drie jaar later werd hetzelfde werk afgehamerd voor een achttien keer zo hoge prijs.

Tekst gaat verder onder foto

De manier waarop street artist Banksy bij de veiling van Girl with Balloon het werk door een op afstand bediende shredder haalde, deed zijn reputatie geen kwaad.  Beeld AFP
De manier waarop street artist Banksy bij de veiling van Girl with Balloon het werk door een op afstand bediende shredder haalde, deed zijn reputatie geen kwaad.Beeld AFP

De big five van het artistieke schandaal

Het ene schandaal is ‘effectiever’ dan het andere, benadrukt Mulder. Wandaden worden eerder negatief beoordeeld dan werken die verhitte reacties oproepen. De auteur spreekt daarbij van de ‘big five van het artistieke schandaal’: religie, dood en geweld, politiek, dierenleed en natuurlijk seks. De laatstgenoemde categorie is zo alom vertegenwoordigd in de kunstgeschiedenis dat hij er een apart hoofdstuk aan besteedt.

Daarin maakt hij ook duidelijk hoe tijdgebonden schandalen zijn. Wat vroeger gefronste wenkbrauwen of erger opleverde, wordt nu schouderophalend geaccepteerd. Maar andersom kan ook. De erotische manier waarop Irina Ionesco in de tolerante jaren 1970 haar puberdochter fotografeerde, zou haar nu op het schavot brengen. En over Picasso kan tegenwoordig bijna niet meer worden gesproken zonder hem te classificeren als seksueel roofdier.

Aan de huidige golf MeTooschandalen besteedt Mulder niet veel tekst. Die zijn volgens hem al kapotgeanalyseerd. Over de cancelcultuur die is ontstaan rond historische kunst die wordt beoordeeld aan de hand van hedendaagse politieke correctheid, zegt hij wel wat. Hij pleit voor historisch besef en waarschuwt dat dogmatisme ook kan opblazen in het gezicht van degene die ergens schande van roept.

Ruurd Mulder: Schandalen in de kunst. Waanders Uitgevers, 144 blz., €24,95.

Schandalen in de Kunst, Ruurd Mulder Beeld -
Schandalen in de Kunst, Ruurd MulderBeeld -
Meer over