Plus

Artavazd Pelechian (83) geëerd op Idfa: vrij onbekende maker van films die overdonderen

De 83-jarige Armeense filmmaker Artavazd Pelechian ontvangt vanavond een Lifetime Achievement Award op Idfa, bij de vertoning van Nature, zijn eerste film in bijna dertig jaar.

Joost Broeren-Huitenga
Beeld uit 'Nature' van de Armeense regisseur Artavazd Pelechian, die vijdagavond de Lifetime Achievement Award ontvangt op Idfa. Beeld
Beeld uit 'Nature' van de Armeense regisseur Artavazd Pelechian, die vijdagavond de Lifetime Achievement Award ontvangt op Idfa.

Op YouTube zijn beelden te vinden van de allereerste keer dat Artavazd Pelechian buiten de Sovjet-Unie reisde. Dat was in 1988, op het filmfestival van Rotterdam, en Pelechian was toen al 50 jaar oud. Onverstoorbaar kijkt hij om zich heen, boerenpet op het hoofd, terwijl het festival rond hem gonst.

Dit jaar is de inmiddels 83-jarige Armeense filmmaker terug op Nederlandse bodem: op Idfa ontvangt hij vanavond een Lifetime Achievement Award. Het is pas de vierde keer dat het festival die prijs uitreikt – eerder ging hij (onder verschillende namen) naar Frederick Wiseman (2009), Heddy Honigmann (2013) en Jørgen Leth (2019).

Telkens opnieuw ontdekt

Pelechian kwam in 1988 samen met een groep andere Sovjetfilmers naar Rotterdam in het kielzog van zijn bekendere landgenoot Sergej Paradjanov. In de Filmkrant omschreef collega Jos van der Burg onlangs de impact die Pelechians werk destijds had. De handvol korte films die hij sinds de vroege jaren zestig had gemaakt, konden in één zitting gedraaid worden, maar overdonderden alle aanwezigen.

Eigenlijk is er in de daaropvolgende decennia niet veel veranderd: Pelechian is relatief onbekend gebleven. Zo kan hij telkens opnieuw ontdekt worden door een nieuwe generatie filmliefhebbers. En velen die hem hebben ontdekt, scharen hem vervolgens direct onder de grootste en vernieuwendste filmmakers aller tijden.

Pelechians onbekendheid hangt deels samen met zijn zeer beperkte productie. Sinds de val van het IJzeren Gordijn in de late jaren tachtig maakt hij nog slechts drie nieuwe films: End in 1992, Life in 1993 en recent Nature, dat vanavond op Idfa zijn Nederlandse première beleeft. Ook drie oudere werken zijn op het festival te zien: We (1969), Seasons of the Year (1975) en Our Century (1983, vertoond in een hermontage uit 1990).

Geringe kwantiteit, immense kwaliteit

Met zijn speeltijd van net iets meer dan een uur is Nature met enige afstand Pelechians langste film. Zelfs met die film erbij beslaat zijn volledige oeuvre (tien films) nog geen vier uur. Toch is die Lifetime Achievement Award volledig verdiend – de immense kwaliteit van zijn werk compenseert de geringe kwantiteit. Hoe kort ze ook zijn, Pelechian maakt monumentale films, juist door hun basale, universele onderwerp: mens en natuur.

Beeld uit Nature. Beeld
Beeld uit Nature.

Pelechian werd in 1938 geboren in Leninakan (tegenwoordig Gjoemri). Hij volgde een technische opleiding en werkte als metaalwerker en technisch tekenaar, totdat hij op zijn 25ste besloot naar Moskou te trekken en zich in te schrijven bij de prestigieuze filmschool VGIK – het op Idfa vertoonde We is zijn afstudeerwerk. Op VGIK zette hij de eerste stappen in het ontwikkelen van zijn volstrekt eigen filmstijl, geënt op de Russische avant-gardefilmmakers van de jaren twintig en dertig: Dziga Vertov, Sergei Eisenstein, Esther Shub, Lev Koelesjov.

‘Afstandsmontage’

Net als die makers ontwikkelde Pelechian een alomvattende theorie van de cinema. In zijn geval draait die om het begrip ‘afstandsmontage’. Waar zijn avant-gardevoorgangers nieuwe betekenis zagen ontstaan in de botsing tussen twee achter elkaar geplaatste filmbeelden, creëert Pelechian juist ruimte tussen twee betekenisvolle beelden, of tussen herhalingen en vervormingen van hetzelfde krachtige beeld. In die afstand ontstaat het nieuwe – een ‘ontmantelde realiteit’, zoals Pelechian het zelf verwoordt in een interview uit 2000 met de Franse filmcriticus en filosoof François Niney.

“Cinema kan dingen overbrengen die in geen taal van de wereld te zeggen zijn,” stelt hij in datzelfde interview. “Woorden refereren aan gedachten, analyses en psychologie, terwijl ik cinema zie als intuïtie en emotie. Het woord komt voort uit menselijke relaties, terwijl ons bestaan als mens voortkomt uit de natuur. Dat is waar ik me mee bezighoud: ons natuurlijk bestaan.”

Met Nature doet Pelechian dat explicieter dan ooit, en is de mens in het aangezicht van die natuur een uiterst nietig wezen: Nature toont de mens als speelbal van de grote rampen die de natuur over ons uit kan storten. Het is een symfonie gecomponeerd uit beelden van overstromingen, vulkaanuitbarstingen, tornado’s en ander natuurgeweld. Het zijn beelden gefilmd door ooggetuigen, die Pelechian verzamelde van YouTube en andere online beeldbanken. Het is precies zijn afstandsmontage, met zijn herhaling, vervorming en modulatie, die deze beelden naast urgentie ook een poëtische kracht geven.

Meer over