PlusInterview

Anonieme makers over imponerende Myanmar Diaries: ‘Hoe maak je een film zonder gezichten te laten zien?’

Myanmar Diaries is een mix van bloedstollende documentairebeelden en intieme fictie over het brute militaire bewind in Myanmar. De makers blijven veiligheidshalve anoniem, maar praten hier in Nederland over hun film.

Joost Broeren-Huitenga
Still uit ‘Myanmar Diaries’ van het Myanmar Film Collective, over de militaire junta die het land sinds de coup van 1 februari 2021 met harde hand regeert. Beeld
Still uit ‘Myanmar Diaries’ van het Myanmar Film Collective, over de militaire junta die het land sinds de coup van 1 februari 2021 met harde hand regeert.

Vorige maand won Myanmar Diaries de Camera Justitia Award, de belangrijkste prijs op het mensenrechtenfilmfestival Movies that Matter. De drie aanwezige makers van het Myanmar Film Collective namen de prijs in ontvangst met hun gezichten volledig bedekt achter sjaals, mondkapjes, zonnebrillen en petten.

Net als de collega’s met wie zij werkten aan de film, een imponerende combinatie van intieme fictie en schokkende documentairebeelden, blijven ze anoniem. Uit gegronde angst voor represailles van de militaire junta die hun thuisland sinds de coup van 1 februari 2021 met harde hand regeert.

De middag voorafgaand aan die prijsuitreiking zitten de drie makers – laten we ze meneer A, mevrouw B en meneer C noemen – in de lobby van hun Haagse hotel. Ze zijn in opperbeste stemming, een vrolijkheid die niet helemaal te rijmen is met hun film. Die kent weliswaar vele momenten van hoop, menselijkheid en schoonheid, maar schetst toch vooral een gitzwart beeld van het hedendaagse leven in Myanmar.

Met de coup maakte het leger bruut een einde aan de prille stappen richting democratie die het land sinds 2012 had gezet. Het land leek terug bij af, bij de militaire dictatuur die Myanmar al sinds 1962 in zijn greep had. “We begonnen meteen aan de film,” vertelt meneer C. “Om vier uur ’s nachts vond de coup plaats, om zeven uur ’s ochtends hoorden we het op het journaal, en om negen uur zaten we bij elkaar om het over de film te hebben.”

Begrenzing

De verraderlijke vrolijkheid van het drietal in Den Haag spiegelt die eerste bijeenkomst van de groep filmmakers die zich later het Myanmar Film Collective zou gaan noemen. “Het was fijn en inspirerend om elkaar te zien, hoe wanhopig de situatie ook was,” vertelt meneer A. “Om het volk te paaien had de junta de theehuizen geopend, nadat die door covid meer dan een jaar dicht waren geweest. Het gaf energie om elkaar weer te ontmoeten. We wisten nog niet precies wat het moest worden, maar we wisten dat we onze stem moesten laten horen.”

In eerste instantie ontstond het plan om een omnibusfilm te maken, samengesteld uit losstaande vignetten waaraan de makers ieder voor zich zouden werken. Maar toen het materiaal bij elkaar begon te komen – onder toeziend oog van de Nederlandse producent Corinne van Egeraat, die met haar partner Petr Lom al diverse projecten in en over Myanmar maakte – bleek er meer in te zitten. De losse verhalen en momenten bleken op te tellen tot één geheel, in een imposante combinatie van korte fictiefilms, documentairebeelden en animatie.

Een van de rode draden daarin is de anonimiteit – niet alleen van de filmmakers maar ook van alle acteurs. Op enkele reportagebeelden na komt er geen mens herkenbaar in beeld. “Dat was voor ons allemaal een uitdaging,” vertelt mevrouw B. “Hoe maak je een film zonder gezichten te laten zien?” Maar zo’n begrenzing prikkelt ook de creativiteit. “Toen ik zag hoe sommige andere filmmakers het hadden opgelost, was ik zo onder de indruk. Het bevestigde mijn gevoel dat we allemaal met dezelfde visie aan dit project werkten.”

Chaos en rumoer

De mengeling van documentaire en fictie betekent ook een mengeling van sferen en locaties. De documentaire beelden zijn hoofdzakelijk op straat gefilmd en tonen chaos en rumoer: vreedzaam protest dat hardhandig wordt neergeslagen, willekeurige arrestaties en schietpartijen. De fictiefilms die daarmee afwisselen zijn kalmer, introspectiever, en overwegend binnenshuis gefilmd, in de woningen van de makers.

Dat was deels noodgedwongen, vertelt meneer C. “Tegen de tijd dat we gingen draaien, was alles nog veel erger dan toen we de eerste plannen maakten. Alleen al het bezit van een camera, of gewoon een smartphone, maakt je een doelwit van het leger. Ook journalisten worden onder vuur genomen. Dus we konden simpelweg niet veilig op straat filmen.”

Een van de anonieme filmmakers van ‘Myanmar Diaries’: ‘Ze zijn hun eigen volk aan het uitmoorden.’ Beeld
Een van de anonieme filmmakers van ‘Myanmar Diaries’: ‘Ze zijn hun eigen volk aan het uitmoorden.’

In de maanden sinds de film voltooid werd, is het alleen maar erger geworden, zegt meneer A. “Er worden hele dorpen platgebombardeerd. En toen het leger een voortvluchtige activist niet kon vinden, hebben ze zijn zoon van vier ontvoerd. Ze zijn met getrokken wapens zijn school binnengegaan en hebben zijn hele klas onder schot gehouden. Als dat je tegenstander is, is vreedzaam protest geen optie meer.”

“Angst is hun enige strategie,” vult meneer C aan. Maar juist daaruit putten deze makers nu hoop, zegt mevrouw B. “De junta kent geen groter doel, alleen het behouden van hun macht. Nu zijn ze hun eigen volk aan het uitmoorden. Daardoor raken de gewone soldaten gedemoraliseerd.”

En het volk is juist eensgezinder dan ooit, stelt ze. “Er zijn altijd diepe breuklijnen geweest in onze maatschappij, tussen verschillende religieuze en ethnische groepen. Maar sinds de coup staat iedereen als één volk tegenover het leger.”

Myanmar Diaries is te zien in De Balie, City, Rialto De Pijp en Rialto VU.

Platform

Tijdens Movies that Matter presenteerden de makers van het Myanmar Film Collective niet alleen hun film, maar ook een nieuw platform op myanmarfilmcollective.com. Dat moet een verzamelplaats worden voor filmmakers in Myanmar die, als onderdeel van het collectief of zelfstandig, de situatie in hun land willen vastleggen en internationale filmprofessionals die hen daarin bij willen staan, zoals Van Egeraat en Lom dat deden voor Myanmar Diaries.

“Wat voor impact onze film gaat hebben, weten we nu nog niet,” zegt meneer A. “Hopelijk bereiken we mensen die geen idee hebben wat er in ons land aan de gang is. Zelfs als we maar een klein beetje nieuwsgierigheid weten te creëren, is dat al heel wat. Want er is veel dat mensen kunnen doen om te helpen – via financiële steun aan het verzet, of aan de vluchtelingen bij de grens met Thailand, of door bij hun regering te hameren op strengere sancties tegen de junta.”

Meer over