PlusBoekrecensie

Annie Ernaux’ novelle over abortus is ook twee decennia later nog taboedoorbreked

De novelle Het voorval, waarin Annie Ernaux (1940) terugblikt op haar illegale abortus in het Frankrijk van de jaren zestig, is opnieuw uitgebracht. Het heeft nog niets aan kracht ingeboet.

Dieuwertje Mertens
Anamaria Vartolomei als Anne en Sandrine Bonnaire als Gabrielle in de verfilming van Het voorval: L'événement, vanaf half februari in Nederland te zien. Beeld September Film Distribution
Anamaria Vartolomei als Anne en Sandrine Bonnaire als Gabrielle in de verfilming van Het voorval: L'événement, vanaf half februari in Nederland te zien.Beeld September Film Distribution

De 23-jarige Annie Ernaux ontdekt in de herfst van 1963 in haar studentenkamer in Rouen dat ze ongewenst zwanger is van een student uit Bordeaux, die ze in de zomer heeft leren kennen. Ze verscheurt het zwangerschapsattest. In de autobiografische novelle Het voorval blikt Ernaux terug op de moeizame zoektocht naar een arts die illegaal abortus bij haar wil plegen. Het is een eenzame en wanhopige periode in haar leven: ‘Je had de andere meisjes, met hun lege buiken, en mij.’

Verfilming

Pas in 1975 werd abortus in Frankrijk gelegaliseerd (in Nederland in 1984). Generaties vrouwen hebben zich net als Ernaux op de meest gruwelijke manier laten helpen door de zogenoemde ‘engeltjesmakers’ met alle complicaties en doden tot gevolg. Het voorval verscheen in 2000, toen een ‘taboedoorbrekende roman’ genoemd, maar dat is het helaas nog steeds. De vertaling is opnieuw uitgebracht, omdat de verfilming (L’événement) vanaf 17 februari in de Nederlandse bioscopen te zien is. Het voorval heeft net zoals de rest van haar oeuvre niets aan kracht ingeboet. Ernaux, ook bekend van haar collectieve memoires De Jaren, is de beste memoiresschrijver van haar generatie.

Over de periode rondom haar abortus schrijven was voor Ernaux zowel noodzakelijk als onvermijdelijk: ‘Al jarenlang draai ik angstvallig om dit voorval in mijn leven heen,’ schrijft ze. ‘Ik realiseerde me echter ook dat ik zou kunnen doodgaan zonder iets met dat voorstel te hebben gedaan. Als er iets verkeerd was, was dat het wel.’ Ze wil weten wat de ervaring haar heeft opgeleverd.

Schaamte blijkt de sleutel

Schaamte blijkt de sleutel naar de herinneringen rondom haar abortus, zoals ook het geval is in De schaamte, waarin ze terugblikt op de poging van haar vader om haar moeder te vermoorden, en in Meisjesherinneringen, over haar ontmaagding, die in wezen een verkrachting was. Ze legt een verband tussen de sociale klasse waaruit ze afkomstig is en hetgeen haar overkomt. Ze was hard op weg om het milieu van haar ouders te ontstijgen door als eerste van haar familie te gaan studeren, nu dreigt ze door haar zwangerschap te worden gereduceerd tot lichaam: ‘Nu was de ideeënhemel ontoegankelijk voor me geworden, ik sleepte me eronder voort met mijn in de misselijkheid vastgelopen lichaam’.

Omdat de herinneringen met schaamte en wanhoop zijn omgeven, herinnert Ernaux zich alles heel precies: van de gezichten van de studenten tot de liedjes en citaten die haar een opening bieden naar hoe ze zich toen voelde. Op zoek naar een dokter in een arme buurt van de stad klinkt bijvoorbeeld het hitje Dominique nique nique van Soeur Sourir in haar hoofd. De brave zingende non lijkt niet door te hebben dat het galmende ‘nique’ ‘neuken’ betekent. Ze laat geen detail onbesproken. Ernaux beschrijft hoe ze in pure wanhoop een breinaald in haar vagina steekt, maar toch stopt als ze op weerstand stuit en pijn voelt. Die details mogen niet ontbreken: ‘En wanneer ik geen gedetailleerd verslag zou doen van deze ervaring, draag ik ertoe bij dat de werkelijkheid van vrouwen versluierd wordt en schaar ik mij aan de kant van de mannelijke overheersing van de wereld.’

Het gevoel resoneert

Uiteindelijk vindt Ernaux via via een ‘engeltjesmaker’ in Parijs; een oudere ziekenverzorgster, die toegang heeft tot een speculum en een sonde. Die sonde zal ze bij de jonge Ernaux inbrengen, waardoor een miskraam in gang wordt gezet: een verschrikkelijke ervaring. Ernaux bezoekt de buurt van de engeltjesmaker, alles is veranderd, alleen het gevoel resoneert.

De mededeelzame toon waarop ze gedetailleerd verslag doet van haar herinneringen en gedachten, schakelt tussen het hier en nu en verbanden legt in de tijd, maken dat Ernaux’ relaas nergens pathetisch wordt. Ze schrijft persoonlijk, maar niet emotioneel. De toon is dwingend, maar nooit dramatisch. Ze overstijgt het particuliere en maakt het daarmee tot een verslag van een generatie: zo ging het. Of in Ernaux’ bewoording: ‘(..) mijn bestaan volledig opgelost in de hoofden en levens van de anderen’.

null Beeld

Het voorval

Annie Ernaux
vertaald door Irene Beckers
De Arbeiderspers, €16,50
99 blz.

Meer over