PlusRecensie beeldende kunst

Anna Bella Geiger maakt al 70 jaar conceptuele kunst en is haar tijd op vele fronten ver vooruit

Een publiekslieveling is Anna Bella Geiger niet en zal ze ook nooit worden. Maar tijdens haar zeventig jaar omvattende carrière behandelde de Braziliaanse conceptueel kunstenaar onderwerpen die nog steeds of weer actueel zijn.

Edo Dijksterhuis
Uitgangspunt van Brasil nativo / Brasil alienígena zijn ansichtkaarten en tijdschriftfoto’s van het Bororovolk, schietend met pijl en boog of dansend, die door de junta werden gebruikt om hun schending van inheemse rechten te verdoezelen. Geiger neemt voor de camera exact dezelfde houdingen aan, waardoor pijnlijk duidelijk wordt hoe geposeerd de foto’s zijn. (Anna Bella Geiger, Brasil nativo / Brasil alienígena, 1976-1977)
 Beeld Museu de Arte de São Paulo
Uitgangspunt van Brasil nativo / Brasil alienígena zijn ansichtkaarten en tijdschriftfoto’s van het Bororovolk, schietend met pijl en boog of dansend, die door de junta werden gebruikt om hun schending van inheemse rechten te verdoezelen. Geiger neemt voor de camera exact dezelfde houdingen aan, waardoor pijnlijk duidelijk wordt hoe geposeerd de foto’s zijn. (Anna Bella Geiger, Brasil nativo / Brasil alienígena, 1976-1977)Beeld Museu de Arte de São Paulo

Het scherm licht groen-oranje op en de aardbol verschijnt met in het midden de contouren van Zuid-Amerika. In het hart van het continent zit een zwarte vlek ter grootte van Brazilië, die als een scherf uit de globe valt. Futuristisch klinkende synthesizerklanken laten het beeld bibberen voordat in een volgend shot een vrouw in een boterham hapt. Het gat dat haar tanden achterlaten heeft weer de vorm van het grootste land van Zuid-Amerika.

De video Local da ação (Plaats van actie) oogt een beetje knullig en bezoekers van het Frans Halsmuseum zouden het verstoorde beeld kunnen wijten aan technische malheur. Maar dit is een werk uit 1978, amper vijftien jaar na de geboorte van de videokunst, toen pioniers van het medium tapes vervormden met magneten en er andere vormen van ‘beeldbewerking’ op loslieten.

De maker van Local da ação, Anna Bella Geiger, behoort zeker tot die pionierscategorie. En dan is dit ook nog een sleutelstuk in de solotentoonstelling die nu in Haarlem te zien is. Het werk vat de belangrijkste ingrediënten van haar oeuvre samen: haar eigen rol als vrouwelijke kunstenaar in de periferie van de kunstwereld en Brazilië als zwart gat in de wereld, waar wel actie plaatsvindt maar van de verkeerde soort, namelijk militaire coups, dictatuur en roofkapitalisme, dat ervoor zorgt dat een deel van de bevolking zelfs geen brood te eten heeft.

Anna Bella Geiger, Burocracia, 1978
 Beeld Fabiano Ribeiro Doyle
Anna Bella Geiger, Burocracia, 1978Beeld Fabiano Ribeiro Doyle

Onooglijk

Geiger kreeg haar eerste grote solotentoonstelling pas in 2019, toen ze al 86 was. Dat is vergelijkbaar met Louise Bourgeois, Alice Neel of Agnes Martin. Maar anders dan die lang miskende collega’s was Geiger niet onzichtbaar. Ze deed zes keer mee aan de biënnale van São Paulo en haar werk is aangekocht door onder andere Centre Pompidou en het MoMA in New York. Voor het grote publiek bleef ze echter onder de radar en wie de Haarlemse tentoonstelling bezoekt, snapt waarom. Geiger is niet bepaald een crowdpleaser.

Ze werd artistiek gevormd in een tijd toen het idee ver verheven was boven de vorm. De kunstmarkt bevond zich in een embryonaal stadium en had nog niet de kracht om kunstenaars richting ‘verkoopbaar werk’ te duwen. Meer dan cultureel ondernemer waren kunstenaars die ertoe wilden doen publiek intellectueel en opiniemaker. Geiger maakte dan ook geen grote, glanzende werken met ‘wall power’.

Vrijwel alles is van klein formaat en ook de uitvoering is bescheiden, om niet te zeggen onooglijk. Fotocollages ogen als verknipte fotokopieën en tekeningen hebben een hoog achterop-een-bierviltjegehalte. Maar wie bereid is door het weinig indrukwekkende uiterlijk heen te kijken, ontdekt een sprankelende en originele geest die haar tijd ver vooruit was.

Het pionierende zat er al vroeg in. In de jaren vijftig was Geiger, geïnspireerd door een verblijf als tiener in New York, een van de eerste abstract werkende kunstenaars in Brazilië. Maar nadat het leger in 1965 de macht had gegrepen, voelde die beeldtaal te vrijblijvend en ging ze figuratief werken. Of zoals ze zelf zegt: “Mijn tekeningen begonnen bloederig te worden.” Met verwrongen lichaamsdelen en ingewanden protesteerde Geiger tegen de verdwijningen en martelingen die aan de orde van de dag waren.

Foto’s van haar eigen lichaam plakte ze in portretten van mannelijke grootheden uit de westerse kunst. Als bruid voor Marcel Duchamp en geschilderde muze van Henri Matisse loodste zij zichzelf de kunstgeschiedenis binnen.

Met verwrongen lichaamsdelen en ingewanden protesteerde Geiger tegen de verdwijningen en martelingen die in Brazilië in de jaren zestig aan de orde van de dag waren. (Anna Bella Geiger, Carne na tábua, 1969) Beeld Anna Bella Geiger
Met verwrongen lichaamsdelen en ingewanden protesteerde Geiger tegen de verdwijningen en martelingen die in Brazilië in de jaren zestig aan de orde van de dag waren. (Anna Bella Geiger, Carne na tábua, 1969)Beeld Anna Bella Geiger

Bolsonaro

Maar behalve vrouw is Geiger ook het kind van Pools-Joodse immigranten. Dat deel van haar identiteit bracht ze in stelling in Brasil nativo/Brasil alienígena (Oorspronkelijk Brazilië/ Vreemd Brazilië). Uitgangspunt zijn ansichtkaarten en tijdschriftfoto’s van het Bororovolk, schietend met pijl en boog of dansend, die door de junta werden gebruikt om hun schending van inheemse rechten te verdoezelen.

Geiger neemt voor de camera exact dezelfde houdingen aan, waardoor pijnlijk duidelijk wordt hoe geposeerd de foto’s zijn. Bovendien werpt ze de vraag op wat authentiek is in een land waar vrijwel iedereen afstamt van immigranten en de oorspronkelijke bewoners in de propagandamal van de machthebbers worden geperst.

Geen gemakkelijk werk in 1976, toen de Indianen op z’n best werden beschouwd als exotische bezienswaardigheid. Maar in het huidige Brazilië van Bolsonaro is het niet veel beter. Dat tekent de sfeer van conservatieve en vaak giftige tegenwerking waarin Geiger eigenlijk haar hele leven lang heeft gewerkt.

Het verklaart ook waarom haar werken er vaak uitzien alsof ze tussen neus en lippen door gemaakt zijn aan de keukentafel, een beetje clandestien. In veel gevallen zal dat ook echt zo zijn gegaan. Geiger kreeg vier kinderen en haar man raakte na een arrestatie zijn baan aan de universiteit kwijt, waardoor zij met lesgeven de kost moest verdienen. Er bleef dus weinig tijd en ruimte over om in het atelier eens lekker uit te pakken.

Anna Bella Geiger tijdens een bezoek aan het Frans Hals Museum in oktober 2021. Beeld
Anna Bella Geiger tijdens een bezoek aan het Frans Hals Museum in oktober 2021.

Actuele ideeën

Maar Geiger wist de beperkingen om te buigen tot kracht. Zo tekende ze tussen 1974 en 1977 landkaarten en wiskundige formules in schoolschriftjes. Hiermee protesteerde ze tegen de toegenomen grip van de militairen op het onderwijs, maar ook tegen de eurocentrische kijk op de wereld. In plaats van het Westen zette ze Zuid-Amerika en Afrika in het midden en bewees zij zich als vroege voorloper van het huidige postkoloniale debat.

Ideeën die Geiger twintig, dertig, veertig en soms wel vijftig jaar geleden vormgaf, zijn anno 2022 weer hartstikke actueel. Ze is dan geen maker van iconische beelden, maar ze heeft met haar conceptuele kracht haar plaats in de hedendaagse canon dubbel en dwars verdiend.

Anna Bella Geiger, Braziliaans kunstpionier, t/m 21/8 in Frans Hals Museum, locatie Hal, Haarlem

Meer over