'Plagiaatzaak Tuymans jaagt gebrekkige jurisprudentie aan'

De internationale kunstwereld is een online petitie begonnen tegen het vonnis dat kunstenaar Luc Tuymans plagiaat heeft gepleegd. Maar zo'n actie ondermijnt volgens Danne van Schoonhoven het beeldrecht nog meer.

Danne van Schoonhoven
Boven: de foto die Katrijn Van Giel maakte van Jean-Marie Dedecker. Onder: het schilderij A Belgian Politician van Luc Tuymans. Beeld Katrijn van Giel/Luc Tuymans
Boven: de foto die Katrijn Van Giel maakte van Jean-Marie Dedecker. Onder: het schilderij A Belgian Politician van Luc Tuymans.Beeld Katrijn van Giel/Luc Tuymans

Enige jaren geleden maakte de Belgische fotografe Katrijn Van Giel een foto van de Belgische politicus Jean-Marie Dedecker. Deze persfoto is het tegenovergestelde van een neutraal portret. Uit alles blijkt de aversie van de fotograaf tegen de politieke denkbeelden van de geportretteerde. Dat maakt deze foto zowel interessant als uniek. Interessant omdat ze een waardeoordeel uitspreekt in plaats van dat ze kiest voor neutraliteit en uniek is de beeldende wijze waarop ze dit doet.

De politicus Jean-Marie Dedecker geldt als een Vlaamsgezinde rechtse populist. Van Giel gunt de politicus het licht in de ogen niet. Ze nam de foto op een moment dat de politicus zijn ogen gesloten had. Het refereert aan een persfoto van een verdachte met een zwarte balk voor de ogen. De 'verdachte' staat er niet fris op. De fotograaf nam niet de moeite het vette zweet op het voorhoofd enigszins weg te retoucheren.

Donkere denkbeelden
Door het flitslicht word dit lichaamsvocht nadrukkelijk uitvergroot en tot onderwerp verheven. Het meest opvallende aan de foto is de kadrering. Vlak onder de neus wordt het gezicht afgesneden. Deze opvallende afsnijding openbaart niet alleen aversie tegen de politicus maar zelfs agressie. Wat ook opvalt aan de foto is de donkere achtergrond. Dezelfde donkerte als rondom de gesloten ogen. Een donkere toekomst door donkere denkbeelden?

Een goede foto zegt meer dan duizend woorden. Deze stelling wordt in alles bevestigd door de unieke krantenfoto van Van Giel. In de loop van 2011 besloot Luc Tuymans de krantenfoto te gebruiken voor een schilderij. Het zou kunnen dat Tuymans zich heeft vergaloppeerd aan dit bronmateriaal. Het is hem niet gelukt de foto te vertalen naar een nieuw oorspronkelijk beeld. In plaats daarvan heeft Tuymans de intrinsieke bedoeling van Katrijn Van Giel integraal overgenomen, inclusief de opvallende kadrering, compositie, lichtverdeling en het voorhoofdszweet.

Half miljoen euro
Tuymans heeft niets meer of minder dan de beeldende en intellectuele bedoeling van de fotograaf overgenomen en het resultaat gepresenteerd en te gelde gemaakt als een unieke Luc Tuymans. Tuymans heeft niet te kwader trouw gehandeld. Door in een vroeg stadium aan te geven dat hij de krantenfoto een sterk beeld vond, duidt hij het bronmateriaal aan. In deze zin kan er geen sprake zijn van plagiaat.

Maar het schilderij is vertaald naar een wereldse financiële verkoopwaarde en verkocht voor een half miljoen euro aan een Amerikaanse verzamelaar. Van Giel voelt zich verplicht in het geweer te komen en vraagt per brief aan Tuymans zijn verantwoordelijkheid te nemen. Na nul op het rekest stapt zij naar de civiele rechtbank in Antwerpen.

Het Belgischeq recht stelt dat het letterlijk overnemen van een bestaand beeld alleen gerechtvaardigd is wanneer het bronmateriaal wordt geparodieerd. In het verweer stelt de advocaat van Luc Tuymans dat het schilderij een parodie is van het origineel. Of een afgeleide van parodie, zoals wrange humor of ironie.

Leentjebuur
Maar als er iets is dat het oeuvre van Tuymans ontbeert, is het parodie. De beladenheid van zijn werk, het geweld waar zijn werk over gaat, is maximaal gespeend van parodie of een aanverwante laag. De rechtelijke uitspraak luidt plagiaat. Inmiddels is de internationale kunstwereld een petitie begonnen om Tuymans te steunen. Maar bij elke ondertekening van de petitie wordt het principe van het beeldrecht, dat alle kunstenaars inclusief Tuymans beschermd, verder ondermijnd. Er zal altijd een grens bestaan tussen artistieke vrijheid en beeldrecht.

De internationale kunstwereld doet er goed aan een debat gaande te houden waar die grens ligt en hoe daar onderling mee om te gaan zonder dat er een rechter aan te pas hoeft te komen. Door lukraak en roekeloos leentjebuur te spelen bestaat het risico dat een beeldrechthebbende onkundige rechters aanjaagt een gebrekkige jurisprudentie op te bouwen. De grenzen worden hierdoor rigide en ambtelijk vastgesteld. Een hautaine of laconieke houding van de beeldend kunstenaar werkt zo feitelijk mee aan artistieke beknotting.

Wilt u reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.

Meer over