Opinie

Opinie: ‘Wederzijds wantrouwen ondermijnt de democratie’

Hoe komt het toch dat men tegenwoordig zo kwaad wordt wanneer de staat voorwaarden stelt aan burgerlijke vrijheden, vraagt John Jansen van Galen zich af. Het wederzijdse wantrouwen tussen overheid en volk overstemt het discours en ondergraaft de democratie, stelt hij.

John Jansen Van Galen
Een demonstratie tegen de nieuwe coronamaatrdegelen op het Plein in Den Haag.  Beeld ANP
Een demonstratie tegen de nieuwe coronamaatrdegelen op het Plein in Den Haag.Beeld ANP

Wat ik al die maanden niet heb kunnen begrijpen is de woede over de gevolgen die de overheid verbindt aan de keuze je niet te laten vaccineren. Dat leidt tot steeds fellere klachten over het scheppen van een ‘tweedeling’ in de maatschappij, het ‘discrimineren’ en ‘uitsluiten’ van ongevaccineerden en het aantasten van fundamentele burgerrechten. De vergelijkingen met autoritaire regimes (‘apartheid’) liggen voor het oprapen.

Maar verbindt de staat niet in heel veel opzichten voorwaarden aan de burgerlijke vrijheden, terwijl iedereen zulke beperkingen volkomen normaal en acceptabel vindt? Mijzelf bijvoorbeeld wordt het recht ontzegd om op de openbare weg een auto te besturen omdat ik niet met goed gevolg een rijexamen heb afgelegd (zes keer gezakt). Burgers van een vrij land mogen naar andere landen reizen, mits ze kosten en moeite hebben gespendeerd aan het halen van een paspoort. Wie zijn kinderen in de leerplichtige leeftijd niet naar school laat gaan, riskeert fikse boetes.

Tegen die en dergelijke beperkingen van onze vrijheid maakt niemand ooit bezwaar. Ze maken deel uit van het contract dat de overheid met ons sluit: zij bestuurt en organiseert de samenleving mits wij burgers ons aan enige basisregels en -beperkingen onderwerpen. Daarbij hoort ook dat we onze kinderen tegen een aantal besmettelijke volksziekten laten inenten, wat alleen in orthodox-christelijke uithoeken als Kesteren in de Betuwe nog verzet oproept. Maar het actuele verzet tegen vaccinatie om het coronavirus te weren strekt zich veel breder uit dan de Biblebelt.

Vertrouwensbreuk

Hoe komt dat? Is het mogelijk dat deze groeiende weerstand te maken heeft met andere ontwikkelingen van de laatste jaren: het schandaal rond de afwikkeling van schade door gaswinning, de toeslagenaffaire? Beide, en nog meer kwesties hebben volgens recente onderzoekingen het vertrouwen in de overheid doen kelderen. En voor het naleven van een contract is nu eenmaal bij beide partijen een zekere mate van vertrouwen in de ander vereist. Juist de bestrijding van de pandemie maakte dat nodig.

Waarom zou je je aan afspraken met een ander houden als die dat, naar jouw mening tegenover jou zelf niet doet? Moet ik vertrouwen op de overheid, als die zelf haar burgers niet vertrouwt, zoals wel zonneklaar bleek uit de toeslagenaffaire?

Sinds het begin van de pandemie daalde het vertrouwen in de Nederlandse overheid snel en spectaculair: scoorde dat in het voorjaar van 2020 nog 70 procent, in het najaar van 2021 was het gedaald tot 30 procent. Die tijdsspanne was ook het hoogtij van de toeslagenaffaire. Nederland werd in anderhalf jaar een ‘laag-vertrouwensamenleving’.

Wij gewone mensen kunnen de deugdelijkheid van het coronavaccin niet beoordelen. In een samenleving die gebaseerd is op onderling vertrouwen laten wij dat oordeel aan de bevoegde overheidsinstantie over. Maar als die fiducie komt te ontbreken: hoe moeten we dan weten of ons met dat vaccin niet een giftig goedje wordt ingespoten dat ons mak als lammetjes maakt?

Gele hesjes

Maar in andere landen, zult u zeggen, hebben ze geen toeslagenaffaires en niettemin verzet men zich ook daar hevig tegen de overheidsmaatregelen. In Frankrijk steken de gele hesjes de kop weer op, in Canada rebelleren de truckers, in de Verenigde Staten wordt het Capitool bestormd.

En ja, in al die landen zijn schandalen en frustraties aan de orde van de dag die het vertrouwen in de overheid fataal ondermijnen. En het fundament onder de democratie ondergraven. Waar zal dit eindigen? Met het einde van de democratie? Het is niet ondenkbaar.

In Nederland kregen we een nieuwe regering, van dezelfde samenstelling als de vorige, die het daardoor des te moeilijker zal hebben het vertrouwen te herwinnen. Vooralsnog lijkt dat niet eens geprobeerd te worden. De regeringsverklaring was geen klaroenstoot voor nieuwe tijden, het debat erover ook niet. Nieuwe partijen (JA21, Volt) houden zich gedeisd.

Hoog tijd voor een democratische vernieuwingsbeweging.

John Jansen van Galen is journalist en publicist. Beeld ANP Kippa
John Jansen van Galen is journalist en publicist.Beeld ANP Kippa